गुरु तेग बहादुर यांचे शहीदत्व

मे १६७५ मध्ये, काश्मीर खोऱ्यातील हिंदू विद्वान आणि पुरोहित असलेले काश्मिरी पंडित — यांचा एक गट नवव्या शीख गुरू, गुरु तेग बहादुर यांच्याकडे संरक्षण मिळवण्यासाठी आनंदपूर साहिब येथे आला. पंडित किरपा राम यांच्या नेतृत्वाखाली त्यांनी गुरूंना सांगितले की त्यांना आपल्या पूर्वजांचा धर्म सोडण्यास भाग पाडले जात आहे, आणि संरक्षण किंवा मार्गदर्शनासाठी त्यांच्यापुढे दुसरा कोणताही आधार उरलेला नाही. गुरूंनी त्यांचे म्हणणे लक्षपूर्वक ऐकून घेतले आणि ते खोल, चिंतनशील मौनात गेले.

त्यांचे लहान पुत्र, गोबिंद राय, जे पुढे गुरु गोबिंद सिंह झाले, त्यांनी पित्याची व्यथा पाहिली आणि त्यांना काय त्रास होत आहे ते विचारले. पंडितांना आपल्या अंतःकरणानुसार उपासनेचा अधिकार मिळवून देण्यासाठी एका महान बलिदानाची गरज आहे, असे गुरूंनी उत्तर दिले. नऊ वर्षेही पूर्ण न झालेल्या त्या बालकाने साधेपणाने उत्तर दिले, “तुमच्याशिवाय असे बलिदान आणखी कोण देऊ शकेल?” तेव्हाच गुरु तेग बहादुर यांनी स्वतः दिल्लीला जाण्याचा निश्चय केला. जे स्वतः त्यांच्या धर्माचे नव्हते, अशा लोकांच्या अंतःकरणाच्या स्वातंत्र्यासाठी ते उभे राहणार होते. जुलै १६७५ मध्ये त्यांनी आपल्या पुत्राला भावी गुरू म्हणून स्थापित केले आणि शिष्यांच्या एका छोट्या गटासह प्रवासाला निघाले.

रोपडजवळ गुरु तेग बहादुर यांना अटक करून दिल्लीला आणण्यात आले, जिथे अनेक आठवडे त्यांना कैदेत ठेवून आपला धर्म सोडण्यासाठी दबाव टाकण्यात आला. त्यांच्यापुढे एक पर्याय ठेवण्यात आला: आपला मार्ग सिद्ध करण्यासाठी एखादा चमत्कार दाखवा, आपल्या श्रद्धा त्यागा, किंवा मृत्यूला सामोरे जा. त्यांनी शेवटचा मार्ग निवडला, आणि त्यानंतर घडलेल्या प्रत्येक गोष्टीत ते दृढ राहिले. त्याच नकारामुळे त्यांचे स्वतःचे तीन साथीदार — भाई मती दास, भाई सती दास आणि भाई दयाला — त्यांच्या डोळ्यादेखत मृत्युदंडाला सामोरे गेले, तरीही ते डगमगले नाहीत.

११ नोव्हेंबर १६७५ रोजी, दिल्लीतील चांदनी चौक परिसरात, गुरु तेग बहादुर यांना सार्वजनिकरीत्या मृत्युदंड देण्यात आला. ज्या स्वातंत्र्याचे रक्षण करण्यासाठी ते आले होते, ते सोडण्यास त्यांनी नकार दिला. ते स्थान आज गुरुद्वारा सीस गंज साहिब म्हणून चिन्हांकित आहे. त्यानंतरच्या गोंधळात त्यांचे समर्पित शीख सहकारी भाई जैता गुरूंचे छिन्न शीर घेऊन निघाले. अनेक दिवस प्रवास करून ते १५ नोव्हेंबर रोजी आनंदपूरजवळील कीरतपूर साहिब येथे पोहोचले. तिथे बालक गोबिंद राय यांनी पित्याचे शीर पूर्ण सन्मानाने स्वीकारले आणि दुसऱ्या दिवशी त्याचा अंत्यसंस्कार करवला. ते स्थान आता आनंदपूर येथील गुरुद्वारा सीसगंज साहिब आहे. आणखी एक शिष्य, भाई लखी शाह, यांनी स्वतःच्या जिवाला मोठा धोका पत्करून गुरूंचे पार्थिव दिल्लीतील आपल्या घरी नेले आणि ते बेवारस सोडण्याऐवजी तिथेच त्याचे दहन केले. ते घर आता गुरुद्वारा रकाब गंज साहिब आहे.

गुरु तेग बहादुर यांचे स्मरण “हिंद दी चादर” — भारताची ढाल — म्हणून केले जाते. त्यांचे बलिदान स्वतःच्या समुदायाच्या किंवा सिद्धांताच्या रक्षणासाठी नव्हते, तर श्रद्धेच्या बाबतीत प्रत्येक व्यक्तीला आपल्या अंतःकरणानुसार चालण्याचा साधा हक्क जपण्यासाठी होते.

म्हणूनच शीख आणि पंथाबाहेरील अनेक लोकही (शीख समुदायाचा सामूहिक पंथ) त्यांना केवळ आपल्या समुदायाचे नव्हे, तर प्रत्येक समुदायाच्या उपासनास्वातंत्र्याचे रक्षक म्हणून सन्मानित करत राहतात. ही अशी भक्तीचे उदाहरण आहे जी कोणत्याही परंपरेत क्वचितच आढळते: एका नेत्याने आपल्या स्वतःच्या पंथाबाहेरील लोकांसाठी संपूर्णपणे आपला जीव अर्पण करणे. त्यांच्या शहादतीने त्यांच्या पुत्राच्या मार्गालाही थेट आकार दिला. चोवीस वर्षांनंतर, १६९९ मध्ये, गुरु गोबिंद सिंह यांनी आनंदपूर येथे खालसा स्थापना केली. ही जातिविरहित संघटना साहस, सेवा आणि निष्पापांच्या रक्षणासाठी समर्पित आहे. हे ध्येय त्यांच्या पित्याच्या बलिदानाने आधीच गतिमान केले होते.

गुरु तेग बहादुर यांची स्वतःची बाणी — त्यांच्या आयुष्यात रचलेले ११५ शबद, जे वैराग्य, सांसारिक सत्तेची अनित्यता आणि परमेश्वरावरील अढळ विश्वास या विषयांना स्पर्श करतात — श्री गुरु ग्रंथ साहिब जी यांमध्येच जतन केली आहे. आज जगभरातील गुरुद्वारांत त्यांच्या बाणीचे प्रत्येक पठण त्याच शिकवणीला पुढे नेते, जिची पुष्टी त्यांच्या शहादतीने केली: सांसारिक सत्तेसमोर निर्भयता, आणि समर्पण केवळ परमेश्वरापुढे.

गुरु गोबिंद सिंह यांनी स्वतः आपल्या पित्याच्या बलिदानाची नोंद दसम ग्रंथाचा भाग असलेल्या बचित्तर नाटक या ग्रंथात केली आहे. आपल्या आधीच्या गुरूंच्या जीवनाचे वर्णन करणाऱ्या पाचव्या अध्यायात हे नोंदवले आहे. तिथे ते गुरु तेग बहादुर यांच्याविषयी लिहितात: "त्यांनी संतांचे टिळे आणि जानवे यांचे रक्षण केले, आणि या कलियुगात एक महान कार्य केले. धर्मासाठी त्यांनी कोणतेही कष्ट मानले नाहीत; त्यांनी आपले शीर दिले, पण त्यांच्या तोंडून एकही आह निघाली नाही. त्यांनी शीर सोडले, पण आपला संकल्प सोडला नाही." या काही ओळी त्या पुत्राच्या लेखणीतून आल्या आहेत, ज्याने पित्याचा आत्मबलिदानाचा निर्णय स्वतः डोळ्यांनी पाहिला होता. या शहादतीला शीख अतुलनीय का मानतात, याचा सर्वात थेट शास्त्रीय पुरावा हीच ओळी आहेत.

या कथेच्या प्रत्येक टप्प्याची आठवण देणारी तीन गुरुद्वारे आहेत: बलिदानाच्या ठिकाणी सीस गंज साहिब, ज्या ठिकाणी शरीराचे दहन झाले तिथे रकाब गंज साहिब, आणि आनंदपूर येथे शीर विसावले त्या ठिकाणी सीसगंज साहिब. ही तिन्ही स्थळे आजही जगभरातील शीखांची प्रमुख तीर्थस्थळे आहेत. प्रत्येक स्थळ त्याच शिकवणीला पुढे नेते जी गुरु तेग बहादुर यांच्या स्वतःच्या जीवनात आणि मृत्यूत मूर्त झाली: खरे धैर्य हे दुसऱ्याच्या उपासनास्वातंत्र्यासाठी उभे राहण्यात आहे, मग त्याची किंमत काहीही असो. आणि वेगळ्या धर्माच्या लोकांविषयी करुणा हीच परमेश्वराच्या भक्तीचा एक प्रकार आहे. शीख दरवर्षी शहीदी दिवशी श्री गुरु ग्रंथ साहिब जी यांचे अखंड पठण करतात आणि याच गुरुद्वारांत एकत्र येऊन त्यांच्या शहादतीचे स्मरण करतात. यातून हे लक्षात येते की त्यांचे बलिदान केवळ इतिहासाचे नाही, तर जिवंत आचरणाचेही आहे, जे प्रत्येक वेळी नव्याने जिवंत होते जेव्हा एखादा भक्त सोयीपेक्षा अंतःकरणाला निवडतो.