वैशाखी १६९९ रोजी खालशाचा जन्म

वसंत ऋतू १६९९ मध्ये, उत्तर भारतातील आनंदपूर साहिब नगरात वैसाखी साजरी करण्यासाठी एक प्रचंड जनसमुदाय जमला. ते पीक-कापणीचे पर्व होते, जे नव्या वर्षाच्या आरंभाचेही चिन्ह होते. त्या जमावात गुरू गोबिंदसिंह होते — शिखांचे दहावे आणि अंतिम मानवी गुरू, एक आध्यात्मिक आणि लष्करी नेते, ज्यांनी अनेक कठीण लढायांमधून वर्षानुवर्षे आपल्या समाजाचे रक्षण केले होते. त्या दिवशी त्यांचा हेतू उत्सवापेक्षा कितीतरी अधिक मोठा होता. तलवार उपसून त्यांनी जमलेल्या हजारोंना हाक दिली: “तुमच्यापैकी कोणी आहे का, जो मला आपले शीर्ष अर्पण करील?” या मागणीने स्तब्ध होऊन जमाव शांत झाला. त्यांनी हाक पुन्हा दिली, तरीही कोणी हलले नाही.

तिसऱ्या आणि मग चौथ्या हाकेनंतरच लाहोरचे एक खत्री, दया राम नावाचे गृहस्थ, पुढे आले आणि त्यांनी स्वतःला अर्पण केले. गुरुजी त्यांना जवळच्या एका तंबूत घेऊन गेले, आणि काही क्षणांनी रक्ताने भिजलेली तलवार घेऊन बाहेर आले. त्यांनी आणखी एक शीर्ष मागितले, आणि पुन्हा एक माणूस पुढे आला — यावेळी धर्म दास नावाचे एक जाट (शेतकरी जातसमूह). एकामागून एक, एकूण पाच जण पुढे आले: दया राम, धर्म दास, मोहकम चंद, हिम्मत राय आणि साहिब चंद. प्रत्येक वेळी गुरुजी स्वयंसेवकाला तंबूत नेत, आणि प्रत्येक वेळी रक्ताळलेली तलवार घेऊन बाहेर येत; त्यामुळे ते पाच जण बलिदान पावले असावेत असे जमावाला वाटे.

पाचवा माणूस आत गेल्यावर गुरुजी शेवटी तंबूबाहेर आले, पण यावेळी ते एकटे नव्हते. पाचही स्वयंसेवक जिवंत आणि अक्षत त्यांच्यासोबत बाहेर आले. तलवारीवरील रक्त बकऱ्याचे होते, असे गुरुजींनी स्पष्ट केले; ती परीक्षा श्रद्धा आणि धैर्याची होती. मग त्यांनी एक विलक्षण संस्कार केला. त्यांनी पाण्याचे एक पात्र घेतले, पवित्र शबदांचे पठण करत दोधारी तलवारीने ते ढवळले, आणि त्या मिश्रणात साखरेचे खडे मिसळले. हे गोड पाणी, ज्याला अमृत म्हणतात — म्हणजे अमर रस — ते त्यांनी पाचही जणांना दिले: आधी त्यांना ते प्यायला लावून, आणि मग त्यांच्या डोळ्यांवर व मस्तकांवर शिंपडून. त्यांनी त्यांना एक नवे नाव दिले: पंज प्यारे, म्हणजे पाच प्रिय जन.

मग एका चकित करणाऱ्या उलटफेरात, गुरुजी त्यांच्यासमोर गुडघे टेकून बसले आणि त्यांनी पाचही जणांना त्याच पद्धतीने त्यांनाही दीक्षा देण्याची विनंती केली; अशा रीतीने त्यांनी स्वतःला नुकत्याच निर्माण केलेल्या पंथाचे सदस्य बनवले. ते पाच जण, आता नव्या बंधुभावात त्यांच्या बरोबरीचे झाल्यामुळे, त्यांच्यावरही तोच विधी करू लागले. अशा प्रकारे ज्याने त्यांच्या धैर्याची परीक्षा घेतली होती, तोच खालसाची दीक्षा केवळ देण्याऐवजी ती प्रथम ग्रहण करणारा ठरला.

या कृतीसह गुरुजींनी खालसाची स्थापना केली. ‘खालसा’ या शब्दाचा अर्थ शुद्ध किंवा सार्वभौम आहे; ही एक दीक्षित शिखांची संस्था होती, जी सामायिक ओळख आणि कठोर आचारसंहितेने बांधलेली होती. त्यांनी खालसाला एक विशिष्ट बाह्य स्वरूप दिले, ज्याला पाच ककार म्हणतात; त्यातील प्रत्येक पंजाबी ‘क’ अक्षराने सुरू होतो: केश, न कापलेले केस, जे भक्ती आणि ईश्वराच्या इच्छेच्या स्वीकाराचे चिन्ह आहेत; कंघा, केस स्वच्छ ठेवण्यासाठी लाकडी कंगवा; कडा, संयम आणि गुरूशी असलेल्या संबंधाचे प्रतीक असलेले स्टीलचे कडे; कच्छा, नम्रता आणि तत्परतेचे प्रतीक असलेला एक विशिष्ट प्रकारचा अधोवस्त्र; आणि कृपाण, म्हणजे तलवार किंवा कट्यार, जी दुर्बलांचे रक्षण करण्याच्या आणि अन्यायाशी लढण्याच्या कर्तव्याचे प्रतीक आहे.

त्यांनी हेही घोषित केले की सर्व खालसा सदस्य पुरुषांसाठी “सिंह” (सिंह) आणि स्त्रियांसाठी “कौर” (राजकन्या) हे आडनाव सामायिक करतील; त्यामुळे जातीचे भेद पुसले गेले आणि सर्वांच्या समानतेची पुष्टी झाली. गुरुजींनी पुढे असाही आदेश दिला की त्यांच्यानंतर खालसाला कोणताही मानवी नेता नसेल; त्याऐवजी संगत स्वतः आणि पवित्र शास्त्र गुरू ग्रंथ साहिब त्यांचे शाश्वत मार्गदर्शक ठरतील. शीख या अधिकार-हस्तांतरणाला “गुरु ग्रंथ, गुरु पंथ” म्हणतात.

गुरू नानकांनी पहिल्यांदा शिकवले होते की ईश्वरासमोर जातीला काहीही महत्त्व नाही; त्यानंतर सुमारे दोन शतकांनी झालेली खालसाची स्थापना हे एक क्रांतिकारी आध्यात्मिक आणि सामाजिक परिवर्तन होते, ज्याने ती शिकवण दुर्लक्षित करणे अशक्य केले. जातीच्या कठोर विभाजनांनी बांधलेल्या समाजात गुरुजींनी प्रत्येक पार्श्वभूमीच्या लोकांचे स्वागत केले; पाचही स्वयंसेवक वेगवेगळ्या जातींतून आणि प्रदेशांतून आले होते, आणि गुरुजींनी त्या सर्वांना नव्या व्यवस्थेत समान केले. परंपरेलाही त्यांनी आणखी एक छेद दिला: जे पाच जण ब्राह्मण नव्हते आणि पुरोहित वर्गातही नव्हते, त्यांच्याकडून दीक्षा-विधी करवून घेऊन त्यांनी हे सूचित केले की आध्यात्मिक अधिकार कोणत्याही वंशपरंपरागत पुरोहितवर्गाचा नसून संपूर्ण संगतीचा आहे. खालसा हा केवळ एक धार्मिक गट नव्हता, तर योद्धे आणि संत यांचा एक बंधुभाव होता, जो भक्ती आणि धर्माचे रक्षण या दोहोंसाठी समर्पित होता.

शीर्षाची मागणी आणि पंज प्यारे प्रकट होण्याची कथा दरवर्षी वैसाखीला स्मरली जाते, जेव्हा जगभरातील शीख खालसाचा जन्मोत्सव साजरा करतात. शिखांसाठी ही घटना त्यांच्या इतिहासातील एक निर्णायक क्षण आहे — तो क्षण जेव्हा त्यांच्या श्रद्धेने अंतिम, चिरस्थायी स्वरूप धारण केले आणि संत-सैनिकाचा आदर्श जन्माला आला.

दसम ग्रंथ, जो गुरू गोबिंदसिंहांच्या स्वतःच्या नावाने संकलित झालेला शास्त्रग्रंथ आहे, याच काळात रचलेल्या शबदांचे जतन करतो; हे शबद भक्ताला प्रत्येक सांप्रदायिक विभाजनाच्या पलीकडील निराकार ईश्वराला ओळखण्याचे आवाहन करतात. जातीच्या पलीकडील एका सामायिक संगतीची हीच दृष्टी, जी खालसाच्या स्थापनेने त्या वैसाखीच्या सकाळी जिवंत वास्तव बनवली. तेव्हापासून दरवर्षी वैसाखीच्या दीक्षा-समारंभात अमृत घेणाऱ्या शिखांना तेच पाच ककार आणि तीच प्रतिज्ञा मिळते; त्यामुळे आनंदपूर साहिब येथील घटना केवळ स्मरणात राहत नाही, तर प्रत्येक पिढीत, खालसामध्ये सामील होण्याचा निर्णय घेणाऱ्या प्रत्येकाकडून पुन्हा पुन्हा घडवलीही जाते.