बाबा दीप सिंह

बाबा दीप सिंह यांचा जन्म २६ जानेवारी १६८२ रोजी पहुविंड गावात झाला. शीख इतिहासातील सर्वाधिक सन्मानित व्यक्तिमत्त्वांमध्ये त्यांचे स्मरण केले जाते — शस्त्राइतकेच विद्येप्रती समर्पित असलेले विद्वान. ते दमदमा साहिब येथे स्थापन झालेल्या शीख गुरुबाणी-विद्येच्या केंद्र, दमदमी टकसालचे पहिले जथेदार, म्हणजे प्रमुख होते. त्यांनी ही जबाबदारी जवळपास पन्नास वर्षे पार पाडली; १७५७ मध्ये वयाच्या पंचाहत्तराव्या वर्षी त्यांचे निधन झाले. आपल्या शिक्षणकार्याबरोबरच, ते श्री गुरू ग्रंथ साहिबजींच्या हस्तलिखित प्रती स्वतः तयार करण्यासाठी स्मरणात आहेत; पवित्र ग्रंथाबद्दलची ही भक्ती पुढे पवित्र मंदिरावर आलेल्या बातमीला त्यांनी कसा प्रतिसाद दिला, यावर प्रभाव टाकणारी ठरली.

श्री हरिमंदिर साहिब, म्हणजे शीख धर्मातील सर्वात पवित्र तीर्थ, याची विटंबना झाली असून त्याचे पवित्र सरोवर अपवित्र केले गेले आहे, अशी बातमी दमदमा साहिबपर्यंत पोहोचली. बाबा दीप सिंह हे अशा वयापलीकडे गेले होते ज्या वयात बहुतेक पुरुष शस्त्र खाली ठेवतात. तरीही ते एकत्र जमलेल्या संगतीसमोर उभे राहिले आणि त्यांनी असा संकल्प केला, जो तेव्हापासून शीख स्मृतीत जपला गेला आहे: की त्यांचे मस्तक दरबार साहिबमध्येच पडेल, किंवा त्यांना या तीर्थाचे त्याच्या सन्मानासह पुनरुज्जीवन होताना दिसेल. ही विटंबना कोणी केली, याबद्दल ते बोलले नाहीत, आणि त्यांच्या संकल्पात दोष देण्यावर भर नव्हता. तो जीर्णोद्धार आणि भक्तीचा संकल्प होता, ज्याचे संपूर्ण लक्ष त्यांनी प्रेम केलेल्या तीर्थावर आणि ज्या धर्माचे शिक्षण त्यांनी आयुष्यभर दिले त्या धर्मावर होते.

दमदमा साहिबहून सुमारे पाचशे शीख स्वयंसेवक आपल्या वृद्ध जथेदारांसह निघाले. अनेक स्वयंसेवकही स्वतः वयोवृद्ध होते, ज्यांनी टकसालमध्ये त्यांच्याकडून शिक्षण घेतले होते. कूचाची बातमी पसरताच, वाटेतील गावांमधून अधिकाधिक शीख या तुकडीत सामील होऊ लागले. तरन तारन साहिबला, जे अमृतसरपासून सुमारे दहा मैलांवर आहे, समूह पोहोचला तेव्हा त्यांची संख्या पाच हजारांच्या पुढे गेली होती. बाबा दीप सिंह मोठा दुधारी खंडा घेऊन चालले होते, ज्याचे वजन पारंपरिकरीत्या सुमारे पंधरा किलोग्रॅम मानले जाते. त्यांच्या निम्म्या वयाच्या फार थोड्या लोकांना असे शस्त्र दीर्घकाळ चालवता आले असते, आणि आयुष्याच्या आठव्या दशकातील एका विद्वानाला तर ते अशक्यच होते.

अमृतसरच्या वेशीवर समूहाला निर्धारी प्रतिकाराचा सामना करावा लागला आणि तीव्र चकमक उडाली. या लढाईत बाबा दीप सिंह यांच्या मानेला गंभीर जखम झाली. बहुतेक वर्णनांनुसार, त्या प्रहाराने त्यांचे मस्तक जवळजवळ धडापासून वेगळे केले होते. पण ते कोसळले नाहीत; त्यांनी आपले मस्तक स्थिर धरून ठेवले, अशी त्यांची आठवण आहे. काही वर्णनांनुसार त्यांनी ते आपल्या तळहातावर ठेवले; तर इतरांनुसार त्यांनी ते कापडाने बांधले. दोन्ही वर्णनांत, त्यांनी दुसऱ्या हातात खंडा घेऊन लढत पुढे चालू ठेवले. लढाईतून वाट काढत ते थेट श्री हरिमंदिर साहिबच्या परिक्रमा मार्गापर्यंत पोहोचले. तेथे, ज्या तीर्थापर्यंत पोहोचण्याचा त्यांनी संकल्प केला होता, तिथे पोहोचून ते नतमस्तक झाले. त्याच क्षणी त्यांनी प्राण अर्पण केले, आणि त्यांचा संकल्प अखेरच्या शब्दापर्यंत पूर्ण झाला.

बाबा दीप सिंह ज्या दमदमी टकसालचे नेतृत्व करत होते, ते शस्त्रांचे नव्हे तर अध्ययनाचे केंद्र होते: गुरबाणीचे — म्हणजे शीख धर्मग्रंथ रचणाऱ्या गुरूंच्या स्वतःच्या शबदांचे — काळजीपूर्वक जतन आणि अध्यापन, योग्य पठणाचे हस्तांतरण, आणि अशा विद्वानांचे प्रशिक्षण जे पुढे स्वतः इतरांना शिकवत. बाबा दीप सिंह यांनी आपल्या हयातीत श्री गुरू ग्रंथ साहिबजींच्या अनेक हस्तलिखित प्रती स्वतः तयार केल्या, असे स्मरण केले जाते; एका खंडासाठी वर्षानुवर्षे शिस्तबद्ध, अखंड परिश्रम लागू शकणारे हे काम होते. ज्यांनी आपले आयुष्य या शांत, काटेकोर विद्येला अर्पण केले, तेच अपवित्र झालेल्या तीर्थाकडे कूच करणाऱ्यांपैकी एक झाले, ही गोष्ट शीख स्मृतीने हौतात्म्यापासून कधीही वेगळी केलेली नाही — पवित्र ग्रंथाचे प्रेम आणि तो ग्रंथ ज्या पवित्र स्थानात होता त्याचे प्रेम, बाबा दीप सिंह यांच्यासाठी दोन वेगळ्या भक्ती नव्हत्या, तर एकच होती.

इतक्या गंभीर जखमेनंतरही बाबा दीप सिंह लढत राहिले, ही गोष्ट वेगवेगळ्या वर्णनांत वेगळ्या प्रकारे आठवली जाते. शीख परंपरा त्याच्या एका शाब्दिक वृत्तांतावर आग्रह धरत नाही. प्रत्येक आवृत्तीत जे मान्य आहे, आणि ही कथा पिढ्यानपिढ्या शिखांपर्यंत पोहोचवण्यामागे जी एक शिकवण आहे, ती म्हणजे: तीर्थाप्रती आणि त्यात वसलेल्या धर्माप्रती त्यांची भक्ती, एकट्या शरीराला टिकवता आली असती त्यापेक्षा दीर्घकाळ टिकली. त्यांचा संकल्प सूडाचा नव्हता, तर जीर्णोद्धाराचा होता. जे तुटले होते ते पुन्हा उभे करण्यासाठी ते निघाले, आणि सूडाऐवजी त्या जीर्णोद्धाराचे कार्य पूर्ण करतानाच त्यांनी आपले प्राण दिले.

बाबा दीप सिंह यांच्या हौतात्म्याचे स्मरण शीख दरवर्षी शहीदी समारोहांदरम्यान करतात. त्या दिवशी जगभरातील गुरुद्वारांमध्ये, श्री हरिमंदिर साहिब येथेही, श्री गुरू ग्रंथ साहिबजींचे अखंड पठण करून हा दिवस पाळला जातो — त्याच परिसरात ज्याच्या दिशेने १७५७ मध्ये त्यांचा संकल्प त्यांना घेऊन गेला होता. तीर्थाजवळ आज त्यांचा स्मारक-पुतळा उभा आहे. त्यांचे जीवन शीख घरांत आणि शाळांमध्ये प्रामुख्याने लढाईची गोष्ट म्हणून नव्हे, तर विद्वत्ता, नम्रता आणि अशा भक्तीचा आदर्श म्हणून शिकवले जाते, जिला वार्धक्य, जखमा आणि शरीराच्या स्वतःच्या मर्यादाही दूर करू शकल्या नाहीत. त्यांची कथा ऐकणाऱ्याकडून काहीही मागत नाही; पण त्याच प्रश्नाचे उत्तर ते आपल्या आयुष्याने देत होते: मूल्य कितीही असो, जे पवित्र मानता ते तुम्ही कशासाठी पुढे न्याल? शीख संस्था पवित्र ग्रंथ आणि पवित्र स्थानाप्रती भक्ती — ती वेगळी न ठेवता एकत्र धरलेली — एका व्यक्तीच्या आयुष्याकडून काय मागू शकते, याबद्दल बोलतात तेव्हा त्यांचा आदर्श आजही एक मार्गदर्शक कसोटी म्हणून उभा राहतो.