साहिबज़ादे

शीखांचे दहावे गुरु, गुरु गोबिंद सिंह यांचे चार पुत्र, साहिबजादे, यांची कथा शीख इतिहासातील सर्वाधिक आदरणीय आणि हृदयद्रावक प्रसंगांपैकी एक आहे. दोन मोठे पुत्र, साहिबजादा अजित सिंह, सुमारे अठरा वर्षांचे, आणि साहिबजादा जुझार सिंह, सुमारे चौदा वर्षांचे, तसेच दोन धाकटे पुत्र, साहिबजादा जोरावर सिंह, सुमारे नऊ वर्षांचे, आणि साहिबजादा फतेह सिंह, सुमारे सात वर्षांचे, अत्यंत छळाच्या काळात वाढले. त्यांच्या पित्याने खालसाची स्थापना केली होती, ज्यात दीक्षित शीख न्याय आणि समतेसाठी समर्पित होते. हे वाढते आंदोलन विद्यमान व्यवस्थेला धोका वाटणाऱ्यांकडून तीव्र विरोधाला सामोरे गेले. साहिबजादे लहानपणापासून शस्त्रविद्या, शास्त्र आणि त्या तत्त्वांमध्ये प्रशिक्षित झाले होते, ज्यांवर त्यांच्या पित्याने खालसा उभारला होता: धैर्य आणि धर्म. लहान वयातही चारही जण आपल्या वयापेक्षा कितीतरी अधिक गंभीरपणे श्रद्धा आणि कर्तव्याकडे पाहत होते, असे स्मरले जाते. हा गुण त्यांच्या पित्याने जोपासला आणि शांतपणे त्यावर विसंबलाही, असे सांगितले जाते.

१७०४ च्या उत्तरार्धात, आनंदपूर साहिब किल्ल्याच्या दीर्घ वेढ्यानंतर, गुरु गोबिंद सिंह आणि त्यांच्या अनुयायांना सुरक्षित मार्गाच्या गंभीर वचनावर किल्ला सोडावा लागला. ते वचन मोडले गेले आणि लहानशा गटाचा सतत पाठलाग झाला, ज्याची परिणती डिसेंबर १७०४ मधील चमकौरच्या लढाईत झाली. गुरु, त्यांचे दोन मोठे पुत्र आणि सुमारे चाळीस शीख एका लहानशा मातीच्या गढीत, जिला गढी म्हणत, अडकले. प्रचंड सैन्यासमोर त्यांना विजय शक्य नाही हे माहीत होते. बहुतेक वृत्तांतांनुसार, खालसाने शेवटपर्यंत लढले पाहिजे आणि संघर्ष पुढे चालू ठेवण्यासाठी गुरु स्वतः रात्रीच्या अंधारात निसटतील, असा निर्णय गुरूंनी घेतला. हा निर्णय त्यांनी घेतलेल्या इतर कोणत्याही निर्णयापेक्षा त्यांच्यावर अधिक जड होता, असे शीख स्मृती मानते. खालसाच्या हितासाठी आपल्या स्वतःच्या अस्तित्वाची गरज स्वीकारून आपल्या पुत्रांना त्या लढाईत पाठवणे, ही परंपरेनुसार त्यांच्या आयुष्यातील सर्वात मोठी किंमत असलेली निवड होती.

लढाई दरम्यान, साहिबजादा अजित सिंह आणि साहिबजादा जुझार सिंह यांनी आश्रयात राहण्याऐवजी बचावकर्त्यांच्या लाटांमध्ये सामील होण्याचा आग्रह धरला. अजित सिंह यांनी पहिल्या तुकडीचे नेतृत्व केले आणि तलवार घेऊन झुंजीत उतरले; तीव्र लढाईनंतर ते धारातीर्थी पडले. मग जुझार सिंह यांनी पुढील तुकडीचे नेतृत्व केले आणि त्यांनीही लढताना प्राण सोडले. शीख परंपरेनुसार त्यांचे पिता गढीच्या भिंतीवरून हे सर्व पाहत होते आणि मोठ्याने शोक करण्याऐवजी त्यांनी त्यांच्या बलिदानासाठी आशीर्वाद दिला. ही शांतता शीख परंपरा स्वतःचे एक श्रद्धाकृत्य मानते. शरण जाण्यास नकार देणाऱ्या आणि अपमानापेक्षा मृत्यू निवडणाऱ्या या दोन तरुणांच्या शौर्याने खालसाच्या आदर्शाचे चिरस्थायी उदाहरण घालून दिले, तो आदर्श म्हणजे देग तेग फतेह, दान आणि तलवार एकत्र धरून मिळणारा विजय. शीख स्मृती या क्षणाकडे नुकसानाची कथा म्हणून नव्हे, तर खालसाच्या सर्वात तरुण सदस्यांनी कोणीही सांगण्यापूर्वीच तो आदर्श स्वतःचा केला होता, याचा पुरावा म्हणून पाहते.

दरम्यान, दोन धाकटे पुत्र, जोरावर सिंह आणि फतेह सिंह, निसटताना गुरूंपासून वेगळे झाले होते. त्यांच्या आजी, माता गुजरी, आणि एका विश्वासू सेवकासोबत त्यांना पकडण्यात आले आणि सरहिंद शहरात नेण्यात आले. तिथल्या स्थानिक अधिकाऱ्यांनी त्यांना धर्मत्यागाचा आदेश दिला. बहुतेक वृत्तांतांत त्यांच्यापुढे पर्याय स्पष्ट होता: श्रद्धा सोडा, नाहीतर मृत्यू स्वीकारा. नऊ आणि सात वर्षांचे असूनही, साहिबजादे कोणताही संकोच न करता नकार दिला. त्यांना भिंतीत जिवंत चिणून मारण्याची शिक्षा सुनावण्यात आली. ही शिक्षा सार्वजनिकरीत्या अमलात आणली गेली. परंपरेनुसार, एकमेकांना घट्ट धरून आणि जपजी साहिब म्हणत, जो गुरु नानकांचा सकाळचा प्रार्थनेचा पाठ आहे आणि जो गुरु ग्रंथ साहिबाच्या अंग १ वर सुरू होतो (ग्रंथाचे निश्चित, सर्वत्र मान्य पृष्ठक्रमांक असलेले पहिले पान), ते हळूहळू देह सोडते झाले. त्यांच्या नातवंडांच्या नशिबाची बातमी ऐकून माता गुजरी लवकरच देह सोडते झाल्या. या दुःखाला भक्त स्वतः एक भक्तीचा प्रकार म्हणून स्मरतात, कारण त्यांच्या अंतिम क्षणांत त्या निराशेत न राहता मुलांसोबत प्रार्थनेत होत्या, असे मानले जाते.

ज्यांनी ही शिक्षा घडवली त्यांच्यापैकी काहीजण, इतक्या लहान मुलांवर काय घडवले गेले याने हादरले होते, असेही स्मरले जाते. चारही पुत्रांचे बलिदान शीख समुदायासाठी एक निर्णायक क्षण ठरले. पुढील वर्षांत, अत्यंत क्रूर दबावातही आपल्या श्रद्धेवर अढळ राहण्याचे सर्वात स्पष्ट उदाहरण म्हणून शीख त्यांच्या बलिदानाचे स्मरण करू लागले. धाकट्या साहिबजाद्यांच्या बलिदानस्थळी उभे असलेले गुरुद्वारा (शीख उपासनास्थळ) फतेहगढ़ साहिब आता एक प्रमुख तीर्थस्थळ आहे. ही कथा दरवर्षी शहीदी जोड़ मेलात सांगितली जाते. या मेळ्याला सरहिंदला शेकडो हजारो भाविक येतात.

आज साहिबजाद्यांचे स्मरण केवळ हुतात्मे म्हणून नव्हे, तर निरागसता, धैर्य आणि अढळ श्रद्धेचे प्रतीक म्हणून केले जाते. त्यांची नावे शीख मुलांना अगदी लहान वयापासून शिकवली जातात, आणि त्यांची कथा केवळ शीख समुदायापुरती मर्यादित न राहता, धैर्य आणि न्यायाच्या बांधिलकीच्या कृतींना सतत प्रेरणा देत राहते. शीख स्मृतीत गुरु गोबिंद सिंहांच्या चारही पुत्रांचे वर्णन कधीही बळी म्हणून केले जात नाही. त्यांचे स्मरण असे केले जाते की त्यांनी दीनतेच्या आयुष्यापेक्षा प्रतिष्ठेने मृत्यू निवडला, अशा वयात जेव्हा बहुतेक मुलांना काहीही निवडायला सांगितलेले नसते. साहिबजादे या शब्दाचा अर्थ “स्वामींचे पुत्र” असा आहे, आणि त्यांना खालसा सक्षम होण्यासाठी उभारला गेला होता त्या बलिदानाचे सर्वात पूर्ण मूर्त रूप म्हणून सन्मानित केले जाते. शीख शिकवणीला हे दाखवायचे असते की धैर्य केवळ निवड करण्याइतक्या वयाच्या लोकांसाठीच राखीव नसते, तेव्हा त्यांच्या उदाहरणाचा आधार घेतला जातो.