ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ

ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 26 ਜਨਵਰੀ 1682 ਨੂੰ ਪਹੂਵਿੰਡ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਸਤਿਕਾਰਤ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ — ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਜੋ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਤੀ ਓਨੇ ਹੀ ਸਮਰਪਿਤ ਸਨ ਜਿੰਨੇ ਸ਼ਸਤਰ ਪ੍ਰਤੀ। ਉਹ ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਜਥੇਦਾਰ ਬਣੇ, ਜੋ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸਥਾਪਿਤ ਸਿੱਖ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲਗਭਗ ਪੰਜਾਹ ਸਾਲ ਤੱਕ ਨਿਭਾਈ, 1757 ਵਿੱਚ ਪੰਝੱਤਰ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੱਕ। ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀਆਂ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਬੀੜਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਪ੍ਰਤੀ ਇੱਕ ਸਮਰਪਣ ਜਿਸ ਨੇ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਇਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਨੂੰ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ।

ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਤੱਕ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਪਹੁੰਚੀ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ, ਅਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਉਸ ਉਮਰ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਅੱਗੇ ਲੰਘ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਜਦੋਂ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਸ਼ਸਤਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਉਹ ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ ਸੰਗਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਹ ਪ੍ਰਣ ਲਿਆ ਜੋ ਸਿੱਖ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਲਈ ਵੱਸ ਗਿਆ: ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੀਸ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੀ ਡਿੱਗੇਗਾ, ਜਾਂ ਉਹ ਅਸਥਾਨ ਨੂੰ ਮੁੜ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਹ ਬੇਅਦਬੀ ਕਿਸ ਨੇ ਕੀਤੀ, ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਦੋਸ਼ ਲਾਉਣ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ। ਇਹ ਪੁਨਰ-ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਸੀ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਅਸਥਾਨ ਅਤੇ ਉਸ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਸਿਖਾਇਆ ਸੀ।

ਲਗਭਗ ਪੰਜ ਸੌ ਸਿੱਖ ਸੇਵਕ ਆਪਣੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਜਥੇਦਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਤੁਰੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਸੇਵਕ ਖ਼ੁਦ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਟਕਸਾਲ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਕੂਚ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਫੈਲੀ, ਰਸਤੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਇਸ ਜੱਥੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਜੱਥਾ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਦਸ ਮੀਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਇੱਕ ਖੰਡਾ ਚੁੱਕਦੇ ਸਨ ਜਿਸ ਦਾ ਭਾਰ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਲਗਭਗ ਪੰਦਰਾਂ ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਸਤਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੱਧੀ ਉਮਰ ਦੇ ਵੀ, ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਚੁੱਕ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਆਪਣੀ ਅੱਠਵੀਂ ਦਹਾਕੇ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਦੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਦੂਰ।

ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ, ਜੱਥੇ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਟਾਕਰੇ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਲੜਾਈ ਹੋਈ। ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ, ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਗਰਦਨ ਉੱਤੇ ਗੰਭੀਰ ਜ਼ਖ਼ਮ ਲੱਗਾ। ਬਹੁਤੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਵਾਰ ਲਗਭਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੀਸ ਧੜ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਗਿਆ। ਡਿੱਗਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸੀਸ ਸਥਿਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਕਥਾਵਾਂ ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹਥੇਲੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਇਆ; ਹੋਰ ਕਥਾਵਾਂ ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕੱਪੜੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ। ਦੋਵੇਂ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਖੰਡਾ ਲਈ ਲੜਦੇ ਰਹੇ। ਉਹ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗੇ ਵਧੇ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਤੱਕ ਨਾ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਉੱਥੇ, ਜਿਸ ਅਸਥਾਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਲਿਆ ਸੀ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ। ਉਸੇ ਪਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ, ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਣ ਅੰਤਿਮ ਸ਼ਬਦ ਤੱਕ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ।

ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਥਾਂ ਸੀ: ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਧਿਆਨਪੂਰਵਕ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ, ਸਹੀ ਪਾਠ ਦਾ ਹਸਤਾਂਤਰਣ, ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਜੋ ਖ਼ੁਦ ਅੱਗੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਣਗੇ। ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀਆਂ ਕਈ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਬੀੜਾਂ ਲਿਖਣ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਾਰਜ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬੀੜ ਲਈ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ, ਲਗਾਤਾਰ ਮਿਹਨਤ ਲੱਗ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਕਿ ਜਿਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਇਸ ਸ਼ਾਂਤ, ਬਾਰੀਕ ਵਿੱਦਿਆ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਉਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਬੇਅਦਬ ਹੋਏ ਅਸਥਾਨ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਬਣਿਆ, ਇਹ ਗੱਲ ਸਿੱਖ ਯਾਦ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ — ਕਿ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਪ੍ਰਤੀ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਤੀ ਪਿਆਰ, ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਲਈ, ਕਦੇ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਰਧਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਇੱਕੋ ਸਨ।

ਅਜਿਹੇ ਗੰਭੀਰ ਜ਼ਖ਼ਮ ਦੇ ਬਾਅਦ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੜਦੇ ਰਹੇ, ਇਸ ਦਾ ਸਹੀ ਢੰਗ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਇਸ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦਸ਼ਃ ਵੇਰਵੇ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਹਰ ਰੂਪ ਜਿਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਸਹਿਮਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਕਥਾ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੱਕ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅੱਗੇ ਲੈ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਕ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ: ਕਿ ਅਸਥਾਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇਹ ਦੀ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਬਦਲੇ ਦਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਪੁਨਰ-ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਜੋ ਟੁੱਟਾ ਸੀ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਉਸਾਰਨ ਲਈ ਨਿਕਲੇ, ਅਤੇ ਬਦਲੇ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸ ਪੁਨਰ-ਸਥਾਪਨਾ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।

ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਹਰ ਸਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਵਸ ਮੌਕੇ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦਿਨ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸਮੇਤ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਣ 1757 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਗਿਆ ਸੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਅਸਥਾਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੁੱਤ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸਿੱਖ ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਲੜਾਈ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵਿੱਦਿਆ, ਨਿਮਰਤਾ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸੰਪੂਰਨ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਵਜੋਂ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਮਰ, ਜ਼ਖ਼ਮ, ਅਤੇ ਦੇਹ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮੋੜ ਸਕੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਕੋਲੋਂ ਉਹੀ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ: ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨੀ ਗਈ ਚੀਜ਼ ਲਈ, ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਕੀਮਤ ਹੋਵੇ, ਕੀ ਅੱਗੇ ਲੈ ਜਾਵੋਗੇ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਅੱਜ ਵੀ ਇੱਕ ਕਸੌਟੀ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਵੀ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਰਧਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ, ਵੱਖ ਨਹੀਂ।