ਵਿਸਾਖੀ 1699 ਉੱਤੇ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਜਨਮ

1699 ਦੀ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ, ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ, ਵਿਸਾਖੀ ਮਨਾਉਣ ਹੇਤੁ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭੀੜ ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ, ਇਹ ਫ਼ਸਲ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਜੋ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਸਾਲ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਨ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਤੇ ਅੰਤਿਮ ਮਾਨਵ ਗੁਰੂ, ਇੱਕ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਤੇ ਫੌਜੀ ਆਗੂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਸਾਲ ਕਈ ਸਖ਼ਤ ਲੜਾਈਆਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਸੰਗਤ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਦਿਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਜਸ਼ਨ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਖਿੱਚ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰਿਆ: "ਕੀ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਹੈ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਭੇਟ ਕਰੇਗਾ?" ਭੀੜ ਇਸ ਮੰਗ ਨਾਲ ਸਤਭੜ ਕੇ ਖਾਮੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਪੁਕਾਰਿਆ, ਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਕੋਈ ਨਾ ਹਿੱਲਿਆ।

ਤੀਜੀ ਤੇ ਫਿਰ ਚੌਥੀ ਪੁਕਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਇੱਕ ਖੱਤਰੀ, ਦਇਆ ਰਾਮ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ, ਅੱਗੇ ਆਇਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਦੇ ਇੱਕ ਤੰਬੂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਏ, ਤੇ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਬਾਅਦ ਖ਼ੂਨ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਆਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਿਰ ਮੰਗਿਆ, ਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਅੱਗੇ ਆਇਆ, ਇਸ ਵਾਰ ਧਰਮ ਦਾਸ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਜੱਟ। ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ, ਕੁੱਲ ਪੰਜ ਵਿਅਕਤੀ ਅੱਗੇ ਆਏ: ਦਇਆ ਰਾਮ, ਧਰਮ ਦਾਸ, ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ, ਹਿੰਮਤ ਰਾਏ, ਤੇ ਸਾਹਿਬ ਚੰਦ। ਹਰ ਵਾਰ, ਗੁਰੂ ਸਵੈਸੇਵਕ ਨੂੰ ਤੰਬੂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਏ, ਤੇ ਹਰ ਵਾਰ ਉਹ ਖ਼ੂਨ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਆਏ, ਭੀੜ ਨੂੰ ਇਹ ਮਨਵਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਬਲੀ ਚੜ੍ਹ ਗਏ ਸਨ।

ਜਦੋਂ ਪੰਜਵਾਂ ਵਿਅਕਤੀ ਅੰਦਰ ਗਿਆ ਸੀ, ਗੁਰੂ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤੰਬੂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆਏ, ਪਰ ਇਸ ਵਾਰ ਉਹ ਇਕੱਲੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਸਾਰੇ ਪੰਜ ਸਵੈਸੇਵਕ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜ਼ਿੰਦਾ ਤੇ ਬੇਸ਼ਰਤ ਬਾਹਰ ਆਏ। ਗੁਰੂ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਤਲਵਾਰ ਉੱਤੇ ਖ਼ੂਨ ਇੱਕ ਬੱਕਰੇ ਦਾ ਸੀ; ਇਹ ਪਰਖ ਆਸਥਾ ਤੇ ਹੌਸਲੇ ਦੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਅਨੋਖਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਇੱਕ ਭਾਂਡਾ ਲਿਆ, ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਦੋਧਾਰੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਇਸਨੂੰ ਹਿਲਾਇਆ, ਤੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਵਿੱਚ ਪਤਾਸੇ ਮਿਲਾਏ। ਇਹ ਮਿੱਠਾ ਪਾਣੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ, ਪਹਿਲਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿਲਾ ਕੇ ਤੇ ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਸਿਰਾਂ ਉੱਤੇ ਛਿੜਕ ਕੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ: ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ।

ਫਿਰ, ਇੱਕ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਪਲਟਾ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ, ਗੁਰੂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਗੋਡੇ ਟੇਕ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੀਖਿਆ ਦੇਣ ਲਈ ਕਹਿਆ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸ ਸੰਘ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਜਿਸਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਖੁਦ ਸਿਰਜਿਆ ਸੀ। ਪੰਜ ਵਿਅਕਤੀਆਂ, ਹੁਣ ਨਵੇਂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ, ਨੇ ਉਹੀ ਰੀਤ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਜਿਸਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਪਰਖਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਦੀਖਿਆ ਦੇਣ ਦੀ ਥਾਂ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਬਣੇ।

ਇਸ ਕਾਰਜ ਨਾਲ, ਗੁਰੂ ਨੇ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਪਵਿੱਤਰ ਜਾਂ ਸੁਤੰਤਰ, ਦੀਖਿਆ-ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸੰਗਤ ਜੋ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਪਛਾਣ ਤੇ ਇੱਕ ਸਖ਼ਤ ਜੀਵਨ-ਜਾਬਤੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਪੰਜ ਕਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਅੱਖਰ "ਕ" ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਕੇਸ, ਕੱਟੇ ਨਾ ਹੋਏ ਵਾਲ, ਭਗਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਨ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ; ਕੰਘਾ, ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਰੱਖਣ ਹੇਤੁ ਇੱਕ ਲੱਕੜ ਦੀ ਕੰਘੀ; ਕੜਾ, ਸੰਜਮ ਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਇੱਕ ਲੋਹੇ ਦਾ ਕੜਾ; ਕਛਹਿਰਾ, ਨਿਮਰਤਾ ਤੇ ਤਿਆਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਇੱਕ ਖਾਸ ਕਿਸਮ ਦਾ ਕੱਛਾ; ਤੇ ਕਿਰਪਾਨ, ਕਮਜ਼ੋਰਾਂ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਤੇ ਅਨਿਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਨ ਦੇ ਕਰਤੱਵ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਇੱਕ ਤਲਵਾਰ ਜਾਂ ਕਟਾਰ।

ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਾਰੇ ਖਾਲਸਾ ਮੈਂਬਰ ਮਰਦਾਂ ਹੇਤੁ ਸਿੰਘ, ਭਾਵ ਸ਼ੇਰ, ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਹੇਤੁ ਕੌਰ, ਭਾਵ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਉਪਨਾਮ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਗੇ, ਜਾਤੀ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਮਿਟਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਤੇ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਗੁਰੂ ਨੇ ਅੱਗੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੋਈ ਮਾਨਵ ਆਗੂ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ; ਇਸਦੀ ਥਾਂ, ਸੰਗਤ ਖੁਦ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਦੀਵੀ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕਰੇਗਾ, ਅਧਿਕਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਤਬਾਦਲਾ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ, ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਹ ਸਿਖਾਉਣ ਤੋਂ ਦੋ ਸਦੀਆਂ ਬਾਅਦ ਕਿ ਜਾਤ ਪ੍ਰਭੂ ਅੱਗੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਦਾ ਇੱਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਕਾਰਜ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਉਸ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਜਾਤ ਦੁਆਰਾ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਨੇ ਹਰ ਪਿਛੋਕੜ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ, ਪੰਜ ਸਵੈਸੇਵਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤਾਂ ਤੇ ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਆਏ ਸਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਬਣਾਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜ ਵਿਅਕਤੀਆਂ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਪੁਜਾਰੀ ਵਰਗ, ਨਹੀਂ ਸਨ, ਤੋਂ ਦੀਖਿਆ ਦੀ ਰੀਤ ਕਰਵਾ ਕੇ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਵੀ ਤੋੜ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਕਿਸੇ ਵੰਸ਼ਗਤ ਪੁਜਾਰੀ ਵਰਗ ਦੀ ਥਾਂ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਹੀ ਸਬੰਧਤ ਸੀ। ਖਾਲਸਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮੂਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਗੋਂ ਯੋਧਿਆਂ ਤੇ ਸੰਤਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਭਾਈਚਾਰਾ ਸੀ, ਭਗਤੀ ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਦੋਵਾਂ ਹੇਤੁ ਸਮਰਪਿਤ।

ਸਿਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਤੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦੀ ਕਥਾ ਹਰ ਸਾਲ ਵਿਸਾਖੀ ਉੱਤੇ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਜਨਮ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਹੇਤੁ, ਇਹ ਘਟਨਾ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਲ ਹੈ, ਉਹ ਪਲ ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅੰਤਿਮ, ਸਥਾਈ ਰੂਪ ਲਿਆ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਜਨਮਿਆ।

ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਸੰਕਲਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਭਕਤ ਨੂੰ ਹਰ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇਕ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਰੇ ਇੱਕ ਨਿਰਾਕਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਾਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਸੰਗਤ ਦਾ ਉਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਜਿਸਨੂੰ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨੇ ਉਸ ਵਿਸਾਖੀ ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜੀਵੰਤ ਹਕੀਕਤ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹਰ ਸਾਲ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਵਿਸਾਖੀ ਦੀ ਦੀਖਿਆ ਰਸਮ ਉੱਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਪੰਜ ਕਕਾਰ ਤੇ ਉਹੀ ਵਚਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਘਟਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਯਾਦ ਹੀ ਨਾ ਰਹੇ ਸਗੋਂ ਹਰ ਪੀੜ੍ਹੀ, ਖਾਲਸੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੁਆਰਾ, ਦੁਹਰਾਈ ਜਾਵੇ।