गुरु-तेगबहादुरस्य शहादतम्

मे 1675 तमे वर्षे काश्मीरपण्डितानां समूहः — काश्मीरोपत्यकायाः हिन्दुविद्वांसः पुरोहिताश्च — नवमं सिखगुरुं गुरुतेगबहादुरं संरक्षणार्थं याचितुम् आनन्दपुरसाहिबं गतवन्तः। पण्डितकृपारामस्य नेतृत्वे ते गुरुं न्यवेदयन् यत् तान् स्वपूर्वजानां धर्मं त्यक्तुं बाध्यं कुर्वन्ति, संरक्षणाय परामर्शाय वा तेषां अन्यः आश्रयः नावशिष्यते। गुरुः तेषां वचनं सावधानं श्रुत्वा गम्भीरं चिन्तनीयं मौनम् आश्रितवान्।

तस्य लघुपुत्रः गोबिन्दरायः — यः पश्चात् गुरुगोबिन्दसिंहः अभवत् — पितुः चिन्तां दृष्ट्वा तं कः विषयः पीडयति इति अपृच्छत्। गुरुः अवदत् यत् पण्डितानां स्वान्तरात्मानुसारं पूजनाधिकारस्य रक्षणाय महता त्यागेन भवितव्यम्। नववर्षाद् न्यूनवयस्कः बालकः सरलतया उत्तरं दत्तवान्, “भवन्तं विहाय तादृशं त्यागं अन्यः कः कर्तुं शक्नोति?” अनन्तरं गुरुतेगबहादुरः स्वयं दिल्लीगमनाय सङ्कल्पं कृतवान्। ये जनाः तस्य स्वधर्मस्यापि नासन्, तेषाम् अन्तरात्मस्वातन्त्र्याय सः स्थास्यति स्म। 1675 तमे वर्षे जुलाईमासे सः स्वपुत्रं भाविगुरुरूपेण स्थापितवान्, अल्पैः अनुयायिभिः सह च प्रस्थितवान्।

रोपडसमीपे गुरुतेगबहादुरः बद्धः दिल्लीं नीतः, यत्र अनेकसप्ताहान् यावत् तं बन्दीकृत्य स्वधर्मत्यागाय दबावः प्रयुक्तः। तस्मै एकः विकल्पः दत्तः: स्वमार्गं प्रमाणयितुं कश्चन चमत्कारं कर्तुम्, स्वविश्वासान् त्यक्तुम्, अथवा मरणं स्वीकर्तुम्। सः अन्तिमं मार्गं वृतवान्, ततः परं यत् यत् समागतं तस्मिन् सर्वत्र अचलः अभवत्। तस्य स्वकीयाः त्रयः सहचराः — भाईमतीदासः, भाईसतीदासः, भाईदयालः च — तस्मिन् एव नकारे तस्य समक्षं हताः, तथापि सः न विचलितवान्।

1675 तमे वर्षे नवम्बरमासस्य 11 दिनाङ्के दिल्लीनगरस्य चाँदनीचौक्-क्षेत्रे गुरुतेगबहादुरः जनसमक्षे शहीदः कृतः, यत् स्वतन्त्रतां यस्य रक्षणाय सः आगतः तां त्यक्त्वा न। तत् स्थानम् अद्य गुरुद्वारा-सीसगञ्जसाहिबम् इति चिह्नितम्। तदनन्तरं कोलाहले तस्य निष्ठावान् सिखः भाईजैता गुरोः शिरः आनीय दिनानि यात्रां कृत्वा 15 नवम्बर् दिने आनन्दपुरसमीपे कीरतपुरसाहिबं प्राप्तवान्। तत्र बालकः गोबिन्दरायः पितुः शिरः पूर्णसम्मानेन स्वीकृत्य परदिने तस्य दाहसंस्कारं कारितवान् — तत् स्थानं सम्प्रति गुरुद्वारा-सीसगञ्जसाहिबम्, आनन्दपुरम् अस्ति। अन्यः अनुयायी भाईलाखीशाहः स्वप्राणान् संकटे निक्षिप्य गुरोः शरीरं स्वगृहं दिल्लीनगरे नीत्वा तत्रैव दाहितवान्, येन तत् अनाथं न त्यज्येत; तद् गृहं सम्प्रति गुरुद्वारा-रकाबगञ्जसाहिबम् अस्ति।

गुरुतेगबहादुरः “हिन्द दी चादर” — भारतस्य फलकम् — इति स्मर्यते। तस्य बलिदानं स्वसमुदायस्य अथवा सिद्धान्तस्य रक्षणाय नासीत्, अपि तु धार्मिकविषयेषु प्रत्येकस्य जनस्य स्वान्तरात्मानुसरणस्य सरलाधिकारस्य रक्षणाय आसीत्।

अत एव सिखाः पन्थाद् बहिः स्थिताः बहवः जनाः अपि तं न केवलं स्वसमुदायस्य, अपि तु प्रत्येकसमुदायस्य पूजनस्वातन्त्र्यस्य रक्षकरूपेण सम्मानयन्ति। एषा एतादृशस्य भक्तेः उदाहरणम् अस्ति यत् कस्यामपि परम्परायां दुर्लभं दृश्यते — नेतुः स्वपन्थाद् बहिः स्थितानां जनानां कृते सम्पूर्णतया स्वजीवनस्य समर्पणम्। तस्य शहादतेन तस्य पुत्रस्य मार्गः अपि साक्षात् आकारितः: पञ्चवर्षेभ्यः परं 1699 तमे वर्षे गुरुगोबिन्दसिंहः आनन्दपुरे खालसायाः सृष्टिं कृतवान्, जातिरहितः समुदायः यः साहसाय सेवायै निर्दोषाणां रक्षणाय च समर्पितः अस्ति — एतादृशं कार्यं यस्य गतिं तस्य पितुः बलिदानं पूर्वमेव प्रादात्।

गुरुतेगबहादुरस्य स्वकीया बाणी — तस्य जीवनकाले रचिताः 115 शबदाः, ये वैराग्यं, सांसारिकशक्तेः अस्थिरतां, परमात्मनि अचलविश्वासं च स्पृशन्ति — श्रीगुरुग्रन्थसाहिबजीमध्ये एव सुरक्षिता अस्ति। अद्य विश्वस्य गुरुद्वारेषु तस्याः बाण्याः प्रत्येकं पाठः तामेव शिक्षां वहति यां तस्य शहादतं पुष्टवत्: सांसारिकशक्तेः समक्षं निर्भयता, समर्पणं केवलं परमेश्वरस्य समक्षम्।

गुरुगोबिन्दसिंहः स्वयं स्वपितुः बलिदानं दशमग्रन्थस्य अङ्गभूते बचित्तरनाटके पञ्चमेऽध्याये अलिखत्, यत्र पूर्वगुरूणां जीवनं वर्णितम् अस्ति। तत्र सः गुरुतेगबहादुरविषये लिखति: "सः सन्तानां तिलकस्य यज्ञोपवीतस्य च रक्षाम् अकरोत्, अस्मिन् कलियुगे च महत् कर्म अकरोत्। धर्मार्थं सः कमपि क्लेशं न अगणयत्; सः शिरः अदात्, परं एकम् अपि निःश्वासम् न अमुञ्चत्। सः शिरः अदात्, परं स्वसङ्कल्पं न अदात्।" एताः कतिपयाः पङ्क्तयः तस्य पुत्रस्य लेखन्याः निःसृताः, यः पितुः आत्मबलिदानस्य निर्णयं स्वनेत्राभ्यां दृष्टवान्। अस्य शहादतस्य सर्वाधिका प्रत्यक्षा शास्त्रीया साक्षी इमाः एव पङ्क्तयः सन्ति, याः व्याख्यायन्ति यत् सिखाः किमर्थम् एतां शहादतं अतुलनीयं मन्यन्ते।

अस्याः कथायाः प्रत्येकं पदं चिह्नयन्ति त्रीणि गुरुद्वाराणि: शहादतस्थाने सीसगञ्जसाहिबम्, यत्र शरीरस्य दाहसंस्कारः अभवत् तत्र रकाबगञ्जसाहिबम्, आनन्दपुरे च सीसगञ्जसाहिबम्, यत्र शिरसः विश्रामः प्राप्तः। त्रीण्यपि अद्यापि विश्वस्य सिखानां प्रमुखानि तीर्थस्थानानि सन्ति। प्रत्येकं सा एव शिक्षां वहति या गुरुतेगबहादुरस्य स्वजीवने मरणे च मूर्ता अभवत्: सत्यं धैर्यं परस्य पूजनस्वातन्त्र्याय तिष्ठति, मूल्यं यत्किमपि स्यात्; भिन्नधर्मेभ्यः करुणा स्वयं परमेश्वरभक्तेः एकं रूपम् अस्ति। सिखाः प्रतिवर्षं शहीदीदिवसे श्रीगुरुग्रन्थसाहिबजीस्य अखण्डपाठं कुर्वन्ति, तेषु एव गुरुद्वारेषु समवेताः च एतां शहादतं स्मरन्ति। एतत् स्मारयति यत् तस्य बलिदानं केवलं इतिहासस्य न, अपि तु जीवन्तस्य आचरणस्यापि अस्ति, यत् प्रतिवारं नूतनं भवति यदा कश्चन भक्तः सुविधायाः स्थाने अन्तरात्मानं वृणोति।