ગુરુ તેગ બહાદુરની શહાદત

મે 1675માં, કાશ્મીરી પંડિતોનો એક સમૂહ — કાશ્મીર ખીણના હિંદુ વિદ્વાનો અને પૂજારીઓ — નવમા શીખ ગુરુ, ગુરુ તેગ બહાદુર પાસે રક્ષણ માગવા આનંદપુર સાહિબ ગયો. પંડિત કિરપા રામના નેતૃત્વમાં તેમણે ગુરુજીને જણાવ્યું કે તેમને પોતાના પૂર્વજોનો ધર્મ છોડવા મજબૂર કરવામાં આવી રહ્યા છે, અને રક્ષણ કે સલાહ માટે તેમની પાસે હવે બીજો કોઈ આશ્રય બચ્યો નથી. ગુરુજીએ તેમની વાત ધ્યાનથી સાંભળી, અને ઊંડા, ચિંતનશીલ મૌનમાં ડૂબી ગયા.

તેમના નાના પુત્ર, ગોબિંદ રાય — જે આગળ જતાં ગુરુ ગોબિંદ સિંહ બન્યા — તેમણે પિતાની ચિંતા જોઈ અને પૂછ્યું કે તેમને શું પરેશાન કરી રહ્યું છે. ગુરુજીએ જવાબ આપ્યો કે પંડિતોના પોતાના અંતરાત્માનુસાર ધર્મપાલન કરવાના અધિકારને સુરક્ષિત રાખવા માટે એક મોટા બલિદાનની જરૂર પડશે. નવ વર્ષથી પણ નાની ઉંમરના બાળકે સાદગીથી જવાબ આપ્યો, “તમારા સિવાય આવું બલિદાન બીજું કોણ આપી શકે?” આ પછી ગુરુ તેગ બહાદુરે પોતે દિલ્હી જવાનો સંકલ્પ કર્યો. જે લોકો તેમના પોતાના ધર્મના પણ નહોતા, તેમના અંતરાત્માની સ્વતંત્રતા માટે તેઓ ઊભા રહેવાના હતા. જુલાઈ 1675માં તેમણે પોતાના પુત્રને ભાવી ગુરુ તરીકે સ્થાપિત કર્યા, અને શિષ્યોના એક નાના જૂથ સાથે પ્રયાણ કર્યું.

રોપડ નજીક ગુરુ તેગ બહાદુરની ધરપકડ કરીને દિલ્હી લાવવામાં આવ્યા, જ્યાં અનેક અઠવાડિયાં સુધી તેમને કેદમાં રાખીને પોતાનો ધર્મ છોડવા દબાણ કરવામાં આવ્યું. તેમને એક વિકલ્પ આપવામાં આવ્યો: પોતાના માર્ગને સાબિત કરવા કોઈ ચમત્કાર કરવો, પોતાની શ્રદ્ધાઓનો ત્યાગ કરવો, અથવા મૃત્યુને વહાલું કરવું. તેમણે છેલ્લો માર્ગ પસંદ કર્યો, અને તે પછી આવેલી દરેક કસોટીમાં અડગ રહ્યા. તેમના પોતાના ત્રણ સાથીઓ — ભાઈ મતી દાસ, ભાઈ સતી દાસ અને ભાઈ દયાલા — એ જ ઇનકાર માટે તેમની સામે મૃત્યુ પામ્યા, છતાં તેઓ ડગ્યા નહીં.

11 નવેમ્બર 1675ના રોજ, દિલ્હીના ચાંદની ચોક વિસ્તારમાં, ગુરુ તેગ બહાદુરને જાહેરમાં શહીદ કરવામાં આવ્યા, જે સ્વતંત્રતાની રક્ષા માટે તેઓ આવ્યા હતા તેનો ત્યાગ કરવાને બદલે. તે સ્થાન આજે ગુરુદ્વારા સીસ ગંજ સાહિબ તરીકે ચિહ્નિત છે. ત્યારપછીની અફરાતફરીમાં, તેમના સમર્પિત શીખ ભાઈ જૈતા ગુરુજીનું મસ્તક લઈને ચાલ્યા, અનેક દિવસોની મુસાફરી કરીને 15 નવેમ્બરે આનંદપુર નજીક કીરતપુર સાહિબ પહોંચ્યા. ત્યાં બાળક ગોબિંદ રાયે પિતાનું મસ્તક પૂરા સન્માન સાથે ગ્રહણ કર્યું અને બીજા દિવસે તેનો અગ્નિસંસ્કાર કરાવ્યો — એ સ્થાન હવે ગુરુદ્વારા સીસગંજ સાહિબ, આનંદપુર છે. એક બીજા અનુયાયી, ભાઈ લખી શાહે, પોતાના જીવના જોખમે ગુરુજીનો દેહ પોતાના દિલ્હીના ઘરે લઈ જઈને ત્યાં જ તેનો અગ્નિસંસ્કાર કર્યો, જેથી તે અસહાય છોડવામાં ન આવે; એ ઘર હવે ગુરુદ્વારા રકાબ ગંજ સાહિબ છે.

ગુરુ તેગ બહાદુરને “હિંદ દી ચાદર” — ભારતની ઢાલ — તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે. તેમનું બલિદાન પોતાના સમુદાય કે સિદ્ધાંતના રક્ષણ માટે નહોતું, પરંતુ ધાર્મિક બાબતોમાં દરેક વ્યક્તિના પોતાના અંતરાત્માને અનુસરવાના સાદા અધિકાર માટે હતું.

એટલા માટે શીખ અને પંથની બહારના અનેક લોકો પણ તેમને માત્ર પોતાના સમુદાયના નહીં, પરંતુ દરેક સમુદાયની પૂજા-સ્વતંત્રતાના રક્ષક તરીકે સન્માન આપતા રહે છે. આ એવી ભક્તિનું ઉદાહરણ છે જે કોઈ પરંપરામાં ભાગ્યે જ મળે છે — એક નેતા દ્વારા પોતાના પંથની બહારના લોકો માટે સંપૂર્ણપણે પોતાનું જીવન અર્પણ કરી દેવું. તેમના શહીદત્વે તેમના પુત્રના માર્ગને પણ સીધો આકાર આપ્યો: ચોવીસ વર્ષ પછી, 1699માં, ગુરુ ગોબિંદ સિંહે આનંદપુરમાં ખાલસાની સ્થાપના કરી, એક જાતિ-રહિત સંગઠન જે હિંમત, સેવા અને નિર્દોષોની રક્ષા માટે સમર્પિત છે — એવું મિશન જેને તેમના પિતાના બલિદાને પહેલેથી જ ગતિ આપી હતી.

ગુરુ તેગ બહાદુરની પોતાની બાણી — તેમના જીવનકાળમાં રચાયેલા 115 શબદ, જે વૈરાગ્ય, સાંસારિક સત્તાની અસ્થિરતા અને પરમાત્મામાં અડગ વિશ્વાસ જેવા વિષયોને સ્પર્શે છે — તે શ્રી ગુરુ ગ્રંથ સાહિબ જી માં જ સંભાળીને રાખવામાં આવી છે. આજે વિશ્વભરના ગુરુદ્વારાઓમાં તેમની બાણીનો દરેક પાઠ એ જ શિક્ષાને આગળ લઈ જાય છે જેની પુષ્ટિ તેમના મૃત્યુએ કરી: સાંસારિક સત્તા સામે નિર્ભયતા, અને સમર્પણ માત્ર પરમાત્માની સામે.

ગુરુ ગોબિંદ સિંહે પોતે પોતાના પિતાના બલિદાનને દસમ ગ્રંથના ભાગ બચિત્તર નાટકમાં નોંધ્યું છે, તેના પાંચમા અધ્યાયમાં, જ્યાં તેમના પહેલાંના ગુરુઓના જીવનનું વર્ણન છે. ત્યાં તેઓ ગુરુ તેગ બહાદુર વિશે લખે છે: “તેમણે સંતોના તિલક અને જનોઈનું રક્ષણ કર્યું, અને આ કલિયુગમાં એક મહાન કાર્ય કર્યું. ધર્મ માટે તેમણે કોઈ કષ્ટ ગણ્યું નહીં; તેમણે મસ્તક આપ્યું, પણ એક નિસાસો પણ ન નાખ્યો. તેમણે મસ્તક આપ્યું, પણ પોતાનો સંકલ્પ ન આપ્યો.” આ થોડી પંક્તિઓ તે પુત્રની કલમમાંથી નીકળી છે, જેણે પિતાના આત્મ-બલિદાનનો નિર્ણય પોતાની આંખે જોયો હતો. આ શહાદતની સૌથી સીધી શાસ્ત્રીય સાક્ષી આ જ પંક્તિઓ છે, જે સમજાવે છે કે શીખો આ શહાદતને અતુલ્ય કેમ માને છે.

આ કથાના દરેક પડાવને ચિહ્નિત કરતાં ત્રણ ગુરુદ્વારા છે: શહાદતના સ્થળે સીસ ગંજ સાહિબ, જ્યાં દેહનો અગ્નિસંસ્કાર થયો ત્યાં રકાબ ગંજ સાહિબ, અને આનંદપુરમાં સીસગંજ સાહિબ, જ્યાં મસ્તકને વિશ્રામ મળ્યો. ત્રણેય આજે પણ વિશ્વભરના શીખો માટે મુખ્ય તીર્થસ્થાનો છે. દરેક એ જ શિક્ષા આગળ લઈ જાય છે જે ગુરુ તેગ બહાદુરના પોતાના જીવન અને મૃત્યુમાં મૂર્તિમંત થઈ: સાચી હિંમત કોઈ બીજાના પૂજા-સ્વાતંત્ર્ય માટે ઊભા રહેવામાં છે, ભલે તેની કિંમત જે હોય; અને અલગ ધર્મના લોકો પ્રત્યેની કરુણા પોતે જ પરમાત્મા પ્રત્યેની ભક્તિનું એક રૂપ છે. શીખો દર વર્ષે શહીદી દિવસે શ્રી ગુરુ ગ્રંથ સાહિબ જીનો અખંડ પાઠ કરે છે અને આ જ ગુરુદ્વારાઓમાં એકઠા થઈને આ શહાદતને યાદ કરે છે. આ યાદ અપાવે છે કે તેમનું બલિદાન માત્ર ઇતિહાસનું નથી, પણ જીવંત આચરણનું પણ છે, જે દર વખતે નવું બની જાય છે જ્યારે કોઈ ભક્ત સગવડને બદલે અંતરાત્માને પસંદ કરે છે.