आनन्दपुरसाहिबः खाल्साया जन्मभूमिः

आनन्दपुरसाहिबः पञ्जाबस्य शिवालिकपर्वतानां समीपे रूपनगरमण्डले सतलुजनद्याः तटे स्थितः अस्ति, सिखेतिहासे च अस्य स्थानं विरलेभ्यः नगरेभ्यः एव लभ्यते। अस्य कथा १६६५ वर्षे आरभ्यते, यदा नवमः गुरुः तेग्बहादुरः बिलासपुरस्य राज्ञः समीपात् मखोवालग्रामपरिसरस्य भूमिं क्रीतवान्। तत्र सः नूतनं ग्रामं स्थापयित्वा स्वमातुः माता नानक्याः नाम्ना तस्य नाम चक्कनानकी इति अकरोत्। एतत् स्थानं सुविचार्य वृतम् आसीत्: त्रिषु दिक्षु पर्वतैः अरण्येन च परिवृतं, चतुर्थ्यां दिशि च सतलुजनद्या संलग्नम्; तत् प्राकृतिकं शरणं परितः प्रदेशस्य विस्तृतं दृश्यं च प्रददाति स्म। १६७२ वर्षे गुरुः स्वपरिवारेण गुरुगद्दिना सह चक्कनानकीम् आगत्य न्यवसत्, दूरदेशेभ्यः सिखाः च स्वगुरोः समीपे वस्तुम् आगत्य नगरम् अतिशीघ्रं वर्धयामासुः।

अस्य नगरस्य गम्भीरं महत्त्वम् एतस्मात् दूरे प्रदत्तेन बलिदानेन आरब्धम्। १६७५ वर्षे काश्मीरीपण्डितानां दलं गुरु तेग्बहादुरसमीपम् आगत्य स्वरक्षणम् अयाचत, यतः तेषां स्वधर्मत्यागाय बलात् प्रेर्यते स्म। तेषां दुर्दशया द्रवीभूतः गुरुः प्रत्येकस्य जनस्य स्वान्तःकरणानुसारं धर्मपालनाधिकारस्य पक्षे स्थातुं निश्चितवान्, दिल्लीं गतवान्, स्वधर्मत्यागम् अस्वीकृत्य च हुतात्मा अभवत्। सिखपरम्परानुसारं तस्य श्रद्धालुः सिखः भाई जैता गुरोः शिरः चक्कनानक्याः समीपे कीरतपुरसाहिबं नीतवान्, यत्र नववर्षीयः बालकः गुरु गोबिन्दसिंहः तत् स्वीकृतवान्, पूर्णसम्मानेन तस्य संस्कारं कारितवान्, एतां भूमिं च आगामिनि महति कार्ये पवित्रां घोषितवान्।

गुरु गोबिन्दसिंहः स्वपितुः गुरुगद्दीं सम्भृतवान्, इमं नगरं च स्वीयं चकार। सः नगरस्य नाम परिवर्त्य आनन्दपुरम् — 'आनन्दस्य नगरम्' — इति अकरोत्, तस्य परितः पञ्च दुर्गाणि निर्मापितवान्: आनन्दगढः, केशगढः, लोहगढः, फतहगढः, होलगढः च। तेषां निर्माणम् १६८९ समीपे आरभ्य दशवर्षाधिकं कालं यावत् अचलत्। एतैः नगरं युगपत् आध्यात्मिकं केन्द्रं सुदृढं दुर्गं च अभवत्। एषु वर्षेषु आनन्दपुरं शिक्षायाः युद्धकौशलस्य च केन्द्रम् अभवत्: गुरुः तादृशीं बाणीं रचितवान् या पश्चात् दशमग्रन्थे संकलिता, कविपण्डितानां सभां स्थापितवान्, स्वशिष्यान् अत्याचारविरुद्धं निर्दोषाणां रक्षायै सज्जीकृतवान्।

निर्णायकं क्षणम् वैशाखी १६९९ इत्यस्यां समागतम्। गुरु गोबिन्दसिंहः आनन्दपुरे सिखानां विशालं सम्मेलनम् आहूय, परम्परानुसारं, सङ्गतात् एकं शिरः अयाचत। एकैकशः पञ्च जनाः अग्रे आगत्य स्वप्राणान् अर्पितवन्तः: भाई दयासिंहः, भाई धर्मसिंहः, भाई हिम्मतसिंहः, भाई मोहकमसिंहः, भाई साहिबसिंहः च। ते 'पञ्चप्यारे' इति अभवन्। गुरुः तेभ्यः लोहपात्रे खण्डेन मथितम् अमृतं पायितवान्, पवित्रबाणीपाठे प्रवर्तमाने। एवं सः खाल्सायाः स्थापनाम् अकरोत् — दीक्षितानां जातिरहितः भ्रातृसमाजः, साधारणया रहितमर्यादया बद्धः, धर्मरक्षायै समर्पितश्च। ततः विनम्रतायाः अपरेण कार्येण गुरुः पञ्चप्यारान् प्रार्थयामास यत् ते तम् अपि अमृतं पाययेयुः; एवं गुरु गोविन्दरायात् सः गुरु गोबिन्दसिंहः अभवत्।

तस्य सभास्थानम् अद्य तख्तश्रीकेशगढसाहिब इति ज्ञायते, यत् पञ्चसु तख्तेषु एकम् अस्ति — सिखधर्मस्य सर्वोच्चानां लौकिकाधिकारस्य पीठानां मध्ये, अकालतख्तेन तख्तश्रीपटनासाहिबेन तख्तश्रीदमदमासाहिबेन तख्तश्रीहज़ूरसाहिबेन च सह। अत्र अद्यापि सिखपन्थस्य महत्त्वपूर्णधार्मिकविषयाणां विचारः क्रियते।

तख्तस्य अन्तर्गृहे गुरुगोबिन्दसिंहेन सम्बद्धानि शस्त्राणि सुरक्षितानि सन्ति: यत् खण्डं तस्यां वैशाखीप्रभाते प्रथमम् अमृतं सज्जीकृतवत्, कटारी या गुरुः सदा स्वसमीपे धारयति स्म इति कथ्यते, द्विधारः सैफः, बन्दूकः, द्वौ च भल्लौ। प्रतिसायं एतानि शस्त्राणि सङ्गताय प्रदर्श्यन्ते, येन अद्यतनाः श्रद्धालवः खाल्सास्थापनायाः क्षणेन साक्षात् सम्बध्यन्ते। अत्र आगताः श्रद्धालवः प्रायः पञ्चककाराणि अपि धारयन्ति — केशाः, कङ्घा, कडा, कच्छा, कृपाणम् च — यानि तस्यैव वैशाखीसभया खाल्सापरिचयस्य दृश्यचिह्नरूपेण स्थापितानि। जगति यत्र कुत्रापि प्रथमवारम् अमृतपानं कुर्वन् भक्तः अद्यापि मूलतः तदेव अनुष्ठानं पुनरावर्तयति, यत् अस्यां भूमौ प्रथमं कृतम्।

जगतः सर्वतः यात्रिणः खाल्सायाः जन्मभूमौ मस्तकं नमयितुम् आगच्छन्ति; प्रत्येकस्य सिखस्य अमृतसंचारस्य दीक्षा अद्यापि तस्यैव अमृतसमारोहस्य प्रतिध्वनिः अस्ति, यः अस्यां भूमौ प्रथमं सम्पन्नः।

प्रतिवसन्तम् आनन्दपुरसाहिबः होलामहल्ला-पर्वार्थम् एकत्रितैः सिखैः परिपूर्णो भवति, यत् पर्व गुरुगोबिन्दसिंहेन होल्याः खाल्साई-विकल्परूपेण स्थापितम्। निहङ्गसिंहानाम् अश्वारोहणस्य खड्गयुद्धस्य कृत्रिमयुद्धस्य च प्रदर्शनैः सह, एषु दिनेषु निरन्तरं कीर्तनं कथा लङ्गरश्च प्रचलन्ति — सहस्रशः जनान् भोजयन्ती निःशुल्का सामूहिकपाकशाला — येन पर्वस्य वीरभावना सदा खाल्सायाः विनम्रता निष्कामसेवा च समानप्रतिबद्धतया सह संयुक्ता तिष्ठेत्।

गुरुगोबिन्दसिंहेन अस्य नगरस्य कृते चितं नाम तत् दर्शयति यत् कारणात् श्रद्धालवः पुनः पुनः अत्र आगच्छन्ति। आनन्दपुरम्, 'आनन्दस्य नगरम्', न तु कस्यचित् लौकिकसुखस्य नाम, अपि तु तस्याः गभीरायाः आन्तरिकशान्तेः नाम, यां गुरुः अशिक्षयत्, या च केवलं परमात्मनि समर्पणे परेषां सेवायां च प्राप्यते। स्वदुर्गैः स्वतख्तेन स्ववार्षिकेन पर्वणा च मध्ये, आनन्दपुरसाहिबः स्वनाम्नः पूर्णार्थे खाल्साई-परिचयस्य जीवन्ती भूमिः तिष्ठति — साहसस्य, सेवायाः, गुरौ च अटलभक्त्याः।