गुरुरामदासः अमृतसरस्य स्थापना च

गुरुरामदासः, यस्य जन्मनाम जेठा आसीत्, २४ सितम्बर १५३४ तमे दिनाङ्के लाहौरनगरस्य चूनामण्डीनाम्नि स्थाने जन्म अलभत, यत् तदानीं पञ्जाबदेशे वाणिज्यस्य विद्यायाश्च समृद्धं केन्द्रम् आसीत्। सप्तवर्षवयसि अनाथः सन् सः स्वपितामह्या बसर्के-ग्रामे पालितः, यत्र बहूनि वर्षाणि सः भर्जितचणकान् विक्रीय जीविकाम् अर्जयत्। एषा बाल्यावस्था वास्तविककष्टैः परिपूर्णा आसीत्, यया पश्चात् तस्य विनम्रतायाः मौनसेवायाश्च ख्यातिः रूपं प्राप्नोत्। द्वादशवर्षवयसि सः तृतीयस्य सिखगुरोः गुरु-अमरदासस्य सम्मुखम् आगतः, ततः परं स्वं सम्पूर्णतया तस्य चरणयोः सेवायां भक्तौ च समर्पितवान्, गुरुगृहस्य विनम्रतमानि कार्याणि, यथा जलवहनं, परिभाषणं विना प्रतिफलाकाङ्क्षया अकरोत्।

गुरु-अमरदासः स्वकनिष्ठां दुहितरं बीबी-भानीं समर्पितयुवकाय जेठाय प्रादात्, यस्य त्रयः पुत्राः अभवन्, येषु अर्जनः अपि आसीत्, यः अग्रे तस्य उत्तराधिकारी अभवत्। १ सितम्बर १५७४ दिनाङ्के गुरु-अमरदासः तं चतुर्थं नानकं गुरु-रामदासम् इति प्रतिष्ठापितवान्। एतत् निर्णयः तस्य विनम्रतायाः वर्षाणां सेवायाश्च स्वीकृत्यै गृहीतम्, यत् स्वयं गुरु-अमरदासस्य आत्मजेभ्योऽपि उपरि मन्यते स्म; एवं रक्तसम्बन्धात् उपरि गुणः भक्तिश्च स्थापिताः, यथा गुरु-अमरदासस्य स्वप्रतिष्ठापनाऽपि कदाचिद् एवमेव जाता आसीत्।

गुरुत्वप्राप्त्यनन्तरं रामदासः स्वश्वशुरेण पूर्वं गृहीतायां भूमौ नूतनां वसतिं स्थापयितुं कार्यम् आरभत—शान्तं वनाच्छादितं स्थानं यत्र अद्यापि कोऽपि नगरः न निर्मितः आसीत्। तेन तस्य नाम चक्रामदासः कृतम्, पश्चात् रामदासपुरम्, तस्य केन्द्रे च विशालः सरोवरः खानितः, यः तादृशेन जलेन पूरणीयः यत्र उपचारः आध्यात्मिकशक्तिः च विश्वस्यते स्म: अमृतसरोवरः, “अमृतस्य सरोवरः।” सः स्वयं परिसरात् वणिजः शिल्पिनश्च यत्र वसितुं निमन्त्रितवान्, तेभ्यः भूमिं दत्त्वा वाणिज्यं प्रोत्साहितवान्। तस्य दृष्टिः आरभादेव एतादृशस्य नगरस्य आसीत् यत् केवलं पूजास्थानं न, अपि तु जीवन्तः स्वावलम्बी समुदायः भवेत्, यस्य पवित्रकेन्द्रस्य परितः विकसेत्, यत्र श्रद्धा दैनिकजीविका च सह वर्धेयाताम्, न पृथग् तिष्ठेताम्।

गुरु-रामदासः गुरु-कवीनां मध्ये सर्वाधिकरचनाशीलेषु अन्यतमः आसीत्: तस्य ६३८ शबदाः, त्रिंशद्रागेषु रचिताः, येषु २४६ पदानि, १३८ शबदाः, ३१ अष्टपद्यः च सन्ति, श्रीगुरुग्रन्थसाहिबजीमध्ये सुरक्षिताः सन्ति। तेषु चत्वारः लावाः अपि सन्ति, येषु सः विशेषतः सिखविवाहस्य सम्पादनार्थं रचितवान्। अद्यापि प्रत्येकस्मिन् आनन्दकारजविवाहसमारोहे एते पठ्यन्ते, तस्य बाणी अद्यापि तस्मिन् एव क्षणे उच्चार्यते यदा द्वे जीवने एकीभवतः, तस्य लेखनात् शतान्दान्ते अपि। एतत् दुर्लभम् उदाहरणम् अस्ति यत् शास्त्रस्य रचयिता स्वजीवनकाले एव तादृशं संस्कारं निर्मितवान्, यः अद्यापि शब्दशः एव सम्पाद्यते।

गुरु-रामदासः सरोवरस्य तस्य केन्द्रे निर्मीयमानस्य कस्यापि मन्दिरस्य परिपूर्णतां द्रष्टुं न अजीवत्। सः १६ सितम्बर १५८१ दिनाङ्के अस्माल्लोकात् प्रस्थितः, गोइन्दवालस्य तस्मिन् एव कक्षे, यत्र ठीक सप्तवर्षपूर्वं तस्य श्वशुरः पूर्ववर्ती च दिवंगतः आसीत्। तस्य पुत्रः उत्तराधिकारी च गुरु-अर्जनदेवः इदं कार्यं अग्रे नीतवान्। सः सरोवरस्य खननं पूर्णम् अकरोत्, तस्य ठीक केन्द्रे द्वीपे च हरिमन्दिरसाहिबम्—स्वर्णमन्दिरम्—अनिर्मयत्, पितुः स्वप्नं सिखधर्मस्य पवित्रतमे स्थाने परिवर्त्य। सिखस्मृतौ इयं परिपूर्णता पुत्रस्य भक्तेः तावत् प्रमाणम् अस्ति, यावत् गुरोः यः प्रथमं अत्र भूमिं खनितवान्। परितः नगरं स्वस्थायिनाम तस्य केन्द्रीयसरोवरात् प्राप्तवत्: अमृतसरम्, “अमृतस्य सरोवरः।”

अमृतसरोवरः अद्यापि तत्रैव वर्तते, यत्र गुरु-रामदासः तं खानितवान्, अद्य स्वर्णमन्दिरस्य परितः भ्रमति संगमरमरपरिक्रमायाः परिवेष्टितः। सहस्राणि तीर्थयात्रिणः अद्यापि वर्षस्य प्रतिदिनं ऋतुनिरपेक्षं तस्य जलेषु स्नान्ति तत्र प्रार्थनां च कुर्वन्ति। बहवः सूर्योदयात् पूर्वमेव आगच्छन्ति, प्रथमं प्रवेष्टुम् इच्छया, तत्र शास्त्रपाठः सूर्योदयात् पूर्वतः रात्रेः बहुपश्चात् पर्यन्तं विरामं विना प्रचलति। यत् एकस्य गुरोः शान्ते वनाच्छादिते भूमौ सरोवरखननस्य निर्णयेन आरब्धम् आसीत्, तत् अद्य पृथिव्याः सर्वाधिकदृश्यमानेषु पवित्रतमेषु स्थानेषु अन्यतमं जातम्—स्मारयन् यत् गुरु-रामदासः, यः स्वजीवनकाले मुख्यतः स्वविनम्रतया वर्षाणां मौनसेवया च स्मर्यते स्म, एतादृशं नगरं त्यक्तवान् यस्य द्वाराणि प्रत्येकपृष्ठभूमेः भक्तेभ्यः उन्मुक्तानि सन्ति।