गुरु-अर्जनदेवस्य शहादतम्

पञ्चमः सिखगुरुः गुरु-अर्जनदेवः मृदुहृदयः इति स्मर्यते, यः सिखधर्माय तस्य पवित्रग्रन्थं तथा प्रथमं शहीदं च दत्तवान्। सः 1563 तमे वर्षे पञ्जाबप्रदेशस्य गोइन्दवालनगरे जातः, पित्रा गुरु-रामदासेन अनु 1581 तमे वर्षे गुरुत्वं प्राप्तवान्।

तस्य जीवनं सिखसङ्गतस्य निर्माणाय समर्पितम् आसीत्; तस्य महत्तमा सिद्धिः 1604 तमे वर्षे सिखानां पवित्रग्रन्थस्य आदिग्रन्थस्य सङ्कलनम् आसीत्। सः पूर्वेषां चतुर्णां गुरूणां वाणीं, स्वरचनाः, हिन्दू-मुस्लिम-सन्तकवीनां वाणीं च सङ्गृह्य रागानुसारं व्यवस्थितरूपेण संयोजितवान्। आदिग्रन्थः केवलं पुस्तकं नासीत्; सः सङ्गतस्य सजीवः मार्गदर्शकः आसीत्, यः पठनीयः, गेयः, दैनन्दिनजीवने आचरणीयश्च आसीत्। गुरु-अर्जनदेवः अमृतसरस्य स्वर्णमन्दिरं हरिमन्दिरसाहिबं च निर्मापितवान्, यत् चतुर्भिः उन्मुक्तद्वारैः युक्तं पूजास्थानम् अस्ति, यत् प्रत्येकजातेः प्रत्येकधर्मस्य जनान् समानरूपेण स्वागतं करोति।

गुरु-अर्जनदेवस्य शान्तिपूर्णं कार्यं शीघ्रमेव राजकीयाधिकारिणां दृष्टिम् आकृष्टवत्, ये वर्धमानस्य सिखसमुदायस्य प्रभावं दमनीयं सङ्कटं मन्यन्ते स्म। ईर्ष्यालवः प्रतिद्वन्द्विनः दरबारिणश्च गुरोः विषये मिथ्याकथाः प्रसारयन्ति स्म; विषयः तदा विषमः अभवत्, यदा राजनैतिकाशान्तेः समये अमृतसरमार्गे गच्छन् एकः राजकुमारः गुरोः आशीर्वादं प्राप्तवान् — सरलदयायाः एकं कार्यम्, यत् अधिकारिणः राजनैतिकं वक्तव्यम् इति पठितुं चितवन्तः। गुरोः बन्धनाय लाहौरनगरम् आनेतुम् आदेशः दत्तः। तस्मिन् आरोपाः अस्पष्टाः आसन् — सः नूतनं धर्मं प्रचारयति, व्यवस्थायाः सङ्कटं च जनयति इति — परन्तु मूलकारणं राजनैतिकम् आसीत्: यः स्वतन्त्रः स्वरः अवनतः न भवति स्म, तं अधिकारिणः समाप्तुम् इच्छन्ति स्म।

बहुषु कथासु गुरु-अर्जनदेवः बन्दीकाले तीव्रयातनाः प्राप्नोत्। तं तप्तलोहतवायाम् उपवेश्य तस्य देहोपरि ज्वलन्ती वालुका निक्षिप्ता। वेदनायाः अपि सः शान्तः स्थिरश्च आसीत्, परमेश्वरनाम जपन्। सः न कृपां याचितवान्, न च स्वयातनादातॄन् शप्तवान्। प्रत्युत सः स्वपीडां परमात्मनः इच्छारूपेण स्वीकृतवान्, परम्परा च तस्याः परीक्षायाः तस्य स्वकीयं वाक्यं गुरुग्रन्थसाहिबे अङ्गे 394 इति सुरक्षितं मन्यते: “तेरा कीआ मीठा लागै” — तव इच्छा मम मधुरा प्रतिभाति; इयं पङ्क्तिः अद्यापि विरोधस्य न, अपि तु स्वीकारस्य वचनरूपेण गीयते।

कतिपयदिनानां एतस्याः परीक्षायाः अनन्तरं गुरुः समीपस्थायां रावीनद्यां स्नातुम् इच्छां प्रकटितवान्। सः जले अवतरन् एव अदृश्यः अभवत्, तस्य देहः कदापि न लब्धः। केचन कथाः वदन्ति यत् सः नद्यां सहजतया ज्योतिषि ज्योतिः विलीनः; अन्ये वदन्ति यत् सः सामान्यव्याख्याभ्यः परम् उपायेन नीतः। 1606 तमे वर्षे तस्य मृत्युः सिखधर्मस्य प्रथमं शहादतम् इति स्मर्यते, श्रद्धायै सत्याय च दत्तः आत्मत्यागः।

गुरु-अर्जनदेवस्य शहादतं सिखेतिहासे परिवर्तनबिन्दुः आसीत्। पूर्वं सिखगुरवः विरोधस्य सम्मुखेऽपि शान्तेः सहिष्णुतायाश्च सन्देशं दत्तवन्तः, इति विश्वस्य यत् भक्तिः एव तेषां निर्मितं समुदायं रक्षितुं पर्याप्ता भविष्यति। पञ्चमगुरोः हिंसकमरणेन सा गणना परिवर्तिता। तेन सिखसङ्गतेः प्रदर्शितं यत् श्रद्धा तस्याः रक्षणस्य इच्छा च इदानीं सर्वथा पृथक् स्थापयितुं न शक्या। गुरोः पुत्रः गुरु-हरगोविन्दः, यः एकादशवर्षवयसि षष्ठः गुरुः अभवत्, खड्गं धारयित्वा स्थायिसेनायाः प्रशिक्षणम् आरब्धवान्। सः द्वे खड्गे धारितवान्, एकम् आध्यात्मिकाधिकारस्य अपरं च लौकिकशक्तेः प्रतीकम्, इति दर्शयितुं यत् भक्तिः दुर्बलरक्षणस्य कर्तव्यं च कदापि पृथक् रक्षणीये नासतः। एतत् पितुः शहादतस्य प्रत्यक्षं प्रत्युत्तरम् आसीत्, तेन च अनुवर्तिनः प्रत्येकस्याः सिखपीढ्याः कृते आदर्शः स्थापितः: अन्यायस्य प्रतिरोधः स्वयं पवित्रं कर्तव्यम् अस्ति — श्रद्धातः विचलनं न, अपि तु तस्या विस्तारः।

आदिग्रन्थसङ्कलनात् परम् अपि गुरु-अर्जनदेवः स्वयम् तस्य सर्वाधिकयोगदानकर्ता आसीत्; सः बहुषु रागेषु प्रायः द्विसहस्रं शबदान् रचितवान्, येषु सुखमनीसाहिबम् अपि अस्ति, यत् “शान्तेः गीतम्” इति उच्यते — दीर्घा रचना या अद्यापि शान्तिं आत्मिकस्थैर्यं च अन्विच्छन्तः भक्ताः प्रतिदिनं पठन्ति। तस्य लेखनं जानीबुझ्य धार्मिकसीमाः अतिक्रान्तवत्: यस्मिन् ग्रन्थे सः सम्पादनं कृतवान्, तत्र सिखगुरूणां स्वकीयवाण्या सह कबीर-रविदास-शेखफरीद-प्रभृतीनां मुस्लिम-हिन्दू-सन्तानां रचनाः अपि समाविष्टाः सन्ति; एषः निर्णयः आदिग्रन्थं सांप्रदायिकग्रन्थस्य स्थाने यत्र कुत्रापि लभ्यते तत्र भक्त्याः साधारणं पात्रं कृतवान्। एषा उदारता, या अमृतसरे आशीर्वादं प्राप्तवतः राजकुमारात् स्वर्णमन्दिरस्य चतुर्भिः द्वारैः प्रविशतः प्रत्येकस्य आगन्तुकस्य यावत् प्रसृता, सैव गुणः यं राजकीयाधिकारिणः अन्ते गुणरूपेण न, अपि तु सङ्कटरूपेण द्रष्टुं चितवन्तः।

अद्य गुरु-अर्जनदेवस्य शहादतं विश्वस्य सिखैः गभीरश्रद्धया स्मर्यते। आदिग्रन्थस्य तस्य सङ्कलनं सिखानां शाश्वतगुरुरूपेण तिष्ठति, गृहेषु गुरुद्वारेषु च समानरूपेण प्रतिदिनं परामर्शाय उद्घाटितं जीवन्तं मार्गदर्शनस्य स्रोतः। तस्य बलिदानं साहसस्य अचलश्रद्धायाः च प्रतीकरूपेण उपस्थाप्यते, तत् च केवलं सिखान् न, अपि तु धार्मिकस्वातन्त्र्यस्य अन्तःकरणगौरवस्य च मूल्यं जानन्तं प्रत्येकं जनं प्रेरयति। तस्य जीवनस्य मरणस्य च कथा एकां सुसङ्गतां शिक्षां ददाति: सत्या श्रद्धा दुःखात् पलायनविषये नास्ति, अपि तु तत्र दृढत्वविषये अस्ति — यथा सः अभवत्, परिवादं विना, अन्तपर्यन्तम्।