गुरु अर्जन देव यांचे शहीदत्व

शीख धर्माचे पाचवे गुरु, गुरु अर्जन देव यांचे स्मरण एक सौम्य आत्मा म्हणून केले जाते, ज्यांनी शीख धर्माला त्याचा पवित्र ग्रंथ आणि त्याचे पहिले शहीद दिले. त्यांचा जन्म १५६३ मध्ये पंजाब प्रदेशातील गोइंदवाल या गावी झाला. वडील गुरु रामदास यांच्यानंतर १५८१ मध्ये ते गुरुपदी आरूढ झाले.

त्यांचे जीवन शीख समुदायाच्या उभारणीला वाहिलेले होते. त्यांची सर्वात मोठी कामगिरी म्हणजे १६०४ मध्ये शीखांचा पवित्र ग्रंथ, आदि ग्रंथ, यांचे संकलन. त्यांनी आधीच्या चार गुरूंची बानी, स्वतःच्या रचना आणि हिंदू व मुसलमान संत-कवींची वाणी एकत्र केली आणि ती रागांनुसार पद्धतशीरपणे मांडली. आदि ग्रंथ केवळ एक पुस्तक नव्हते; ते समुदायासाठी जिवंत मार्गदर्शक होते, जे वाचले, गायले आणि दैनंदिन जीवनात आचरणात आणले जावे असे होते. गुरु अर्जन देव यांनी अमृतसर येथील हरमंदिर साहिब, म्हणजे सुवर्ण मंदिर, हेही बांधविले. चार खुल्या दारांचे हे उपासनास्थळ प्रत्येक जात आणि पंथाच्या लोकांचे समान स्वागत करते.

गुरु अर्जन देव यांच्या शांत कार्यामुळे लवकरच राज्यकर्त्या अधिकाऱ्यांचे लक्ष वेधले गेले. वाढणारा शीख समुदाय त्यांना दडपून टाकण्याजोगा धोका वाटला. हेवा करणारे प्रतिस्पर्धी आणि दरबारी गुरूंबद्दल खोट्या गोष्टी पसरवू लागले. राजकीय अशांततेच्या काळात अमृतसरमधून जात असलेल्या एका राजपुत्राला गुरूंचा आशीर्वाद मिळाला, आणि प्रकरण निर्णायक टप्प्यावर पोहोचले. ही केवळ साधी दयाळूपणाची कृती होती, पण अधिकाऱ्यांनी तिला राजकीय विधान म्हणून पाहणे पसंत केले. गुरूंना अटक करून लाहोरला आणण्याचा आदेश देण्यात आला. त्यांच्यावरील आरोप अस्पष्ट होते. ते एक नवीन धर्म पसरवत आहेत आणि सुव्यवस्थेला धोका आहेत, असे म्हटले गेले. पण मूळ कारण राजकीय होते: जो आवाज झुकण्यास नकार देतो, तो स्वतंत्र आवाज संपवावा असे अधिकाऱ्यांना वाटत होते.

अधिकतर कथांमध्ये, कारावासाच्या काळात गुरु अर्जन देव यांचा अतोनात छळ करण्यात आला. त्यांना तापलेल्या लोखंडी तव्यावर बसवण्यात आले आणि त्यांच्या अंगावर जळते वाळू ओतण्यात आली. वेदना असूनही गुरु शांत आणि स्थिर राहिले, परमेश्वराचे नाम जपत राहिले. त्यांनी दया मागितली नाही, न छळणाऱ्यांना शाप दिला. उलट, त्यांनी आपल्या दुःखाचा स्वीकार परमेश्वराची इच्छा म्हणून केला. परंपरा त्या परीक्षेच्या वेळचे त्यांचे स्वतःचे शब्द आदि ग्रंथात, आजच्या गुरु ग्रंथ साहिबात, अंग ३९४ वर जतन करते: “तेरा कीआ मीठा लागै,” म्हणजे तुझी इच्छा मला गोड वाटते. ही ओळ आजही विरोधाचे नव्हे, तर स्वीकाराचे विधान म्हणून गायली जाते.

अनेक दिवसांच्या या परीक्षेनंतर गुरूंनी जवळच्या रावी नदीत स्नान करण्याची इच्छा व्यक्त केली. पाण्यात उतरताच ते अदृश्य झाले, आणि त्यांचा देह कधीच सापडला नाही. काही कथा मानतात की ते नदीतच सहजपणे देहत्याग करते झाले; इतर मानतात की त्यांना सामान्य स्पष्टीकरणाच्या पलीकडच्या पद्धतीने नेण्यात आले. १६०६ मधील त्यांचा मृत्यू शीख धर्मातील पहिले शहीदत्व म्हणून स्मरला जातो, श्रद्धा आणि सत्यासाठी दिलेले बलिदान.

गुरु अर्जन देव यांचे शहीदत्व शीख इतिहासातील एक निर्णायक वळण होते. यापूर्वी शीख गुरूंनी विरोधाच्या समोरही शांती आणि सहिष्णुतेचा संदेश दिला होता, या विश्वासाने की त्यांनी स्थापन केलेल्या समुदायाच्या रक्षणासाठी केवळ भक्ती पुरेशी आहे. पाचव्या गुरूंच्या हिंसक मृत्यूने हे गणित बदलले. शीख समुदायाला यातून दिसले की श्रद्धा आणि तिच्या रक्षणाची तयारी आता पूर्णपणे वेगळी ठेवता येणार नाही. गुरूंचे पुत्र, गुरु हरगोबिंद, जे वयाच्या अकराव्या वर्षी सहावे गुरु झाले, त्यांनी तलवार हाती घेतली आणि एक स्थायी सैन्य प्रशिक्षित करण्यास सुरुवात केली. त्यांनी दोन तलवारी धारण केल्या. एक आध्यात्मिक अधिकाराची आणि दुसरी लौकिक सत्तेची. भक्ती आणि निराधारांच्या रक्षणाचे कर्तव्य कधीही वेगळे ठेवायचे नव्हते, हे दाखवण्यासाठी हे केले. हा त्यांच्या वडिलांच्या शहीदत्वाला थेट प्रतिसाद होता, आणि त्याने पुढील प्रत्येक शीख पिढीसाठी एक आदर्श घालून दिला: अन्यायाचा प्रतिकार हे स्वतःच एक पवित्र कर्तव्य आहे. ते श्रद्धेपासून फारकत नसून तिचाच विस्तार आहे.

आदि ग्रंथाच्या संकलनापलीकडे, गुरु अर्जन देव स्वतः त्याचे सर्वाधिक विपुल योगदानकर्ते होते. त्यांनी अनेक रागांमध्ये सुमारे दोन हजार शबद रचले. त्यात सुखमनी साहिब हे “शांतीचे स्तोत्र” आहे, एक दीर्घ रचना जी आजही शांती आणि आत्मिक स्थैर्य शोधणारे भाविक दररोज पठण करतात. त्यांचे लेखन जाणीवपूर्वक धार्मिक सीमांच्या पलीकडे गेले. त्यांनी संकलित केलेल्या ग्रंथात शीख गुरूंच्या बानीसह कबीर, रविदास आणि शेख फरीद यांसारख्या मुसलमान व हिंदू संतांच्या रचनाही समाविष्ट आहेत. या निर्णयामुळे आदि ग्रंथ एखादा पंथीय ग्रंथ न राहता, जिथे कुठे भक्ती असेल तिथे सामायिक पात्र ठरला. हीच उदारता, जी अमृतसरमध्ये आशीर्वाद मिळालेल्या राजपुत्रापर्यंत आणि स्वर्ण मंदिराच्या चार दारांतून येणाऱ्या प्रत्येक यात्रेकरूपर्यंत पोहोचली, तोच गुण होता जो राज्याच्या अधिकाऱ्यांनी अखेरीस सद्गुण न मानता धोका मानणे पसंत केले.

आज जगभरातील शीख गुरु अर्जन देव यांच्या शहीदत्वाचे अत्यंत श्रद्धेने स्मरण करतात. आदि ग्रंथाचे त्यांनी केलेले संकलन शीखांचे शाश्वत गुरु म्हणून कायम आहे. घरांमध्ये आणि गुरुद्वारांमध्ये दररोज सल्ल्यासाठी उघडला जाणारा तो जिवंत मार्गदर्शनाचा स्रोत आहे. त्यांच्या बलिदानाला धैर्य आणि अढळ श्रद्धेचे प्रतीक म्हणून मांडले जाते. ते केवळ शीखांनाच नव्हे, तर धार्मिक स्वातंत्र्य आणि अंतःकरणाच्या प्रतिष्ठेला मोल देणाऱ्या प्रत्येकाला प्रेरणा देत राहते. त्यांच्या जीवनाची आणि मृत्यूची कथा एकच, सुसंगत शिकवण देते: खरी श्रद्धा दुःख टाळण्याबद्दल नसून त्यात दृढ राहण्याबद्दल आहे, जसे ते राहिले. तक्रारीविना, अंतापर्यंत.