ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ

ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਿਮਰ ਆਤਮਾ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਇਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਤੇ ਇਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਹੀਦ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ 1563 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਦੇ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ, ਤੇ 1581 ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਮਗਰੋਂ, ਗੁਰੂ ਬਣੇ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ 1604 ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ, ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਚਾਰ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਬਾਣੀ, ਆਪਣੀ ਖੁਦ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੰਤ-ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਕੇ ਰਾਗਾਂ ਭਰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤੀ। ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਇਹ ਸੰਗਤ ਲਈ ਇੱਕ ਜੀਵੰਤ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਸੀ, ਪੜ੍ਹੇ, ਗਾਏ, ਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਅਪਣਾਏ ਜਾਣ ਵਾਸਤੇ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਰ, ਵੀ ਬਣਵਾਇਆ, ਚਾਰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਪੂਜਾ ਅਸਥਾਨ, ਹਰ ਜਾਤ ਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦਾ।

ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਕਾਰਜ ਨੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਰਾਜ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ੱਕ ਖਿੱਚਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਧਦੀ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਯੋਗ ਖ਼ਤਰਾ ਸਮਝਿਆ। ਈਰਖਾਲੂ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਤੇ ਦਰਬਾਰੀਆਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਾਰੇ ਝੂਠੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਫੈਲਾਈਆਂ, ਤੇ ਗੱਲ ਉਦੋਂ ਵਿਗੜੀ ਜਦੋਂ ਸਿਆਸੀ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਲੰਘਦੇ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਮਿਲਿਆ, ਇੱਕ ਸਾਧਾਰਨ ਦਿਆਲਤਾ ਦਾ ਕਾਰਜ ਜਿਸਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਇੱਕ ਸਿਆਸੀ ਬਿਆਨ ਵਜੋਂ ਪੜ੍ਹਨਾ ਚੁਣਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਕੇ ਲਾਹੌਰ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਲਗਾਏ ਗਏ ਦੋਸ਼ ਅਸਪਸ਼ਟ ਸਨ, ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਧਰਮ ਫੈਲਾ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਵਿਵਸਥਾ ਲਈ ਖ਼ਤਰਾ ਸਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਕਾਰਨ ਸਿਆਸੀ ਸੀ: ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਆਵਾਜ਼ ਜੋ ਨਹੀਂ ਝੁਕਦੀ ਸੀ ਉਹ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ।

ਬਹੁਤੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕੈਦ ਦੌਰਾਨ ਘੋਰ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤਪਾਈ ਲੋਹੇ ਦੀ ਤਵੀ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਤਪਦੀ ਰੇਤ ਪਾਈ ਗਈ। ਪੀੜ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਸਥਿਰ ਰਹੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਾਮ ਜਪਦੇ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾ ਰਹਿਮ ਮੰਗੀ, ਨਾ ਆਪਣੇ ਤਸੀਹੇ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕੋਸਿਆ। ਇਸਦੀ ਥਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੀੜਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਉਸ ਪਰੀਖਿਆ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਅੰਗ 394 ਉੱਤੇ ਸੰਭਾਲਦੀ ਹੈ: "ਤੇਰਾ ਕੀਆ ਮੀਠਾ ਲਾਗੈ," ਤੇਰੀ ਰਜ਼ਾ ਮਿੱਠੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਪੰਕਤੀ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਥਾਂ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਬਿਆਨ ਵਜੋਂ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਇਸ ਪਰੀਖਿਆ ਮਗਰੋਂ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਨੇੜਲੇ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਤਾਈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਤਰੇ, ਉਹ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਏ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਕੁਝ ਕਥਾਵਾਂ ਮੰਨਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਸਾਧਾਰਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਜੋਤੀ-ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ; ਹੋਰ ਮੰਨਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਧਾਰਨ ਵਿਆਖਿਆ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਇੱਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ। 1606 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੋਤੀ-ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਸੱਚ ਵਾਸਤੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇੱਕ ਕੁਰਬਾਨੀ।

ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੋੜ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਇਹ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਭਗਤੀ ਇਕੱਲੀ ਹੀ ਉਸ ਸੰਗਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਾਸਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਹੋਵੇਗੀ ਜਿਸਨੂੰ ਇਸਨੇ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਹਿੰਸਕ ਮੌਤ ਨੇ ਉਹ ਗਣਨਾ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ। ਇਸਨੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਇਸਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਹੁਣ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ, ਜੋ ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਬਣੇ, ਨੇ ਤਲਵਾਰ ਚੁੱਕੀ ਤੇ ਇੱਕ ਸਥਾਈ ਫ਼ੌਜ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ ਪਹਿਨੀਆਂ, ਇੱਕ ਆਤਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਤੇ ਦੂਜੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ, ਇਹ ਦਿਖਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਕਿ ਭਗਤੀ ਤੇ ਨਿਰਬਲ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਕਦੇ ਵੱਖ ਰੱਖਣ ਵਾਸਤੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਉੱਤਰ ਸੀ, ਤੇ ਇਸਨੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹਰ ਸਿੱਖ ਪੀੜ੍ਹੀ ਲਈ ਇੱਕ ਮਿਸਾਲ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ: ਕਿ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਫ਼ਰਜ਼ ਸੀ, ਸ਼ਰਧਾ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦੂਰੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇਸਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸਤਾਰ।

ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਖੁਦ ਇਸਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਯੋਗਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਕਈ ਰਾਗਾਂ ਭਰ ਲਗਭਗ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਬਦ ਰਚਦੇ ਹੋਏ, ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਸਮੇਤ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਗੀਤ, ਇੱਕ ਲੰਬੀ ਰਚਨਾ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਆਤਮਿਕ ਸਥਿਰਤਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਭਗਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪਾਠ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੀਮਾਵਾਂ ਪਾਰ ਪਹੁੰਚੀ: ਜਿਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਪਾਦਨਾ ਕੀਤੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕਬੀਰ, ਰਵਿਦਾਸ, ਤੇ ਸ਼ੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਜਿਹੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਇੱਕ ਫ਼ੈਸਲਾ ਜਿਸਨੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਥਾਂ ਹਰ ਕਿਤੇ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਭਗਤੀ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਸਾਂਝਾ ਭਾਂਡਾ ਬਣਾਇਆ। ਇਹੀ ਖੁੱਲ੍ਹਾਪਣ, ਜੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਪਾਏ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਤੱਕ ਤੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਲੰਘ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਹਰ ਆਗੰਤੁਕ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਉਹੀ ਗੁਣ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਰਾਜ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗੁਣ ਦੀ ਥਾਂ ਇੱਕ ਖ਼ਤਰੇ ਵਜੋਂ ਵੇਖਣਾ ਚੁਣਿਆ।

ਅੱਜ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗਹਿਰੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਦੀਵੀ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਘਰਾਂ ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਲਾਹੀ ਜਾਂਦੀ ਇੱਕ ਜੀਵੰਤ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਸਰੋਤ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੂੰ ਹਿੰਮਤ ਤੇ ਅਡੋਲ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਉਭਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਧਾਰਮਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੇ ਜ਼ਮੀਰ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਦੀ ਕਦਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਮੌਤ ਦੀ ਕਥਾ ਇੱਕ ਹੀ, ਇਕਸਾਰ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ: ਕਿ ਸੱਚੀ ਸ਼ਰਧਾ ਪੀੜਾ ਤੋਂ ਬਚਣ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਸਦੇ ਅੰਦਰ ਅਡੋਲ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿਣ ਬਾਰੇ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੀਤਾ, ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤ, ਅੰਤ ਤੱਕ।