गुरु हरगोविन्दः मीरी-पीरी-सिद्धान्तश्च

षष्ठः सिखगुरुः, गुरुः हरगोविन्दः, 1595 खीष्टाब्दे अमृतसरसमीपस्थे वडालीग्रामे जातः। सः पञ्चमस्य गुरोः अर्जुनस्य पुत्रः आसीत्, यस्य जीवनं 1606 खीष्टाब्दे राज्यसत्तायाः करेषु दीर्घयातनानन्तरं समाप्तम्; सत्ता वर्धमानं सिखसमुदायं स्वशासनाय सङ्कटरूपं मन्यमाना आसीत्। गुरुः अर्जुनः एतत् कष्टं अचलया शान्त्या सोढवान्, शबदं पठन् परमेश्वरस्य रजां निर्विरोधं स्वीकुर्वन्; एषा दृढतायाः तादृशी निदर्शना अस्ति, यां प्रति सिखस्मृतिः सदा प्रत्यावर्तते। तस्य अन्तिमपरीक्षा रावीनद्याः तीरे ध्याने उपविष्टस्य सहनरूपेण स्मर्यते; तस्य शरीरे तत् सोढव्यं यत् अभिलेखः केवलम् असह्यं कष्टम् इति वदति, तथापि तस्य चित्तम् अचलम् आसीत्। सिखपरम्परा तस्य उपरि कृतायाः क्रूरतायाः गणनां कर्तुं न, अपि तु तस्य स्वकीयायाः भक्तेः एव उपरि ध्यानं दातुं सदा अवृणोत्। तस्याः परीक्षायाः समये गुरु-अर्जुनस्य स्वकीयाः वाचः गुरुग्रन्थसाहिबे, अङ्गे 394, सुरक्षिताः सन्ति: “तेरा कीआ मीठा लागे,” हे प्रभो, तव इच्छा मम मधुरा प्रतिभाति; एषा पङ्क्तिः अद्यापि विरोधस्य स्थाने स्वीकारस्य वक्तव्यरूपेण गीयते।

तस्य बलिदानं परिवर्तनस्य सन्धिः आसीत्: प्रथमवारं सिखसमुदायस्य आध्यात्मिकनेता स्वस्य विश्वासार्थम् हतः, तथा स्पष्टम् अभवत् यत् केवला भक्तिः तं समुदायं तेभ्यः न रक्षितुं शक्नोति ये तं नाशयितुम् इच्छन्ति स्म।

यदा गुरुः हरगोविन्दः एकादशवर्षवयसि गुरुपदं स्वीकृतवान्, तदा सः एकं निर्णयं कृतवान् यः ततः परं सिखपरिचयं परिभाषितवान्। 1606 खीष्टाब्दस्य जूनमासस्य 15 दिनाङ्के, अकालतख़्तस्य आधारस्थापनसमये, गुरुः हरगोविन्दः एकस्थाने द्वे असी धारयन् प्रकटितः। अकालतख़्तं लौकिकसत्तायाः तद् उन्नतं मञ्चम् आसीत् यत् तेन हरिमन्दिरसाहिबस्य अभिमुखे निर्मितम्। तेन दक्षिणपार्श्वस्थः खड्गः पीरीनाम्ना अभिहितः, आध्यात्मिकसत्तायाः प्रतीकः; वामपार्श्वस्थः खड्गः मीरीनाम्ना, लौकिकसत्तायाः प्रतीकः; तथा तेन घोषितं यत् सिखगुरुः इतः परं उभौ धारयिष्यति। अयं सिद्धान्तः, मीरी-पीरी, अमन्यत यत् आध्यात्मिकभक्तिः स्वसमुदायं अन्यायात् रक्षितुं दायित्वं च परस्परविरोधिनौ पृथक् आह्वानौ न स्तः, अपि तु एकस्य कर्तव्यस्य द्वौ भागौ स्तः, यं गुरुः, अन्ततः प्रत्येकः सिखश्च, वोढुं आहूतः आसीत्।

“सनातनं सिंहासनम्,” अकालतख़्तं तदापि तिष्ठति स्म, अद्यापि च तस्मिन् एव प्राङ्गणे हरिमन्दिरसाहिबस्य अभिमुखे तिष्ठति, यस्य सिद्धान्तस्य स्थानं दातुं तत् निर्मितम्, तस्य भौतिकं वक्तव्यम्। यत्र हरिमन्दिरसाहिबः समुदायस्य आध्यात्मिकं हृदयं प्रतिनिधत्ते, तत्र अकालतख़्तं तस्य लौकिकीं सामुदायिकीं च सत्तां प्रतिनिधत्ते। तत्रैव स्थानात् सिखसमुदायाय न्यायस्य, शासनस्य, सामूहिकनिर्णयस्य च विषयाः परिहृताः भवन्ति स्म। गुरुः हरगोविन्दः अकालतख़्ते राजवेषेण उपविशति स्म, याचनाः शृणोति स्म, दरबारं करोति स्म, सिखान् च प्रोत्साहयति स्म यत् ते केवलं आध्यात्मिकान् प्रश्नान् न, अपि तु लौकिकान् विवादान् अपि तस्य समक्षम् आनयेयुः, उभौ समानतया गुरोः चिन्ताविषयौ मन्यमानः। तत्र आगच्छन्तः जनाः स्मर्यन्ते ये तं गुरुं द्रष्टुम् आगच्छन्ति स्म, यः तत्परिवेशे एकाकिनः तपस्विनः अपेक्षया दरबारं धारयन् शासक इव प्रतीयते स्म; एषः सुविचारितः दृश्यवक्तव्यः आसीत् यत् आध्यात्मिकसत्ता समुदायरक्षणस्य दायित्वं च कदापि पृथक् रक्षणीये न आस्ताम्।

गुरुः हरगोविन्दः प्रतीकवादे एव न अतिष्ठत्। सः सिखसैनिकानां स्थायिनीं सेनां संगठितवान् प्रशिक्षितवाँश्च, समुदायं च अश्वारोहणे शस्त्रग्रहणे च प्रोत्साहितवान्। सः सुदृढं निवासस्थानम् अपि निर्मितवान्, एतस्याः सम्भावनायै सज्जः यत् बलं पुनः तस्मिन् समुदाये प्रयोक्तुं शक्यते यः अधुना उत्पीडनं निष्क्रियतया न स्वीकरिष्यति। सिखस्मृतौ अस्य सैन्यीकरणस्य कदापि आक्रामकतारूपेण निरूपणं न कृतम्; तत् धर्मयुद्धम्, धर्मिणी रक्षा इति निरूपितम्, यत् तदैव प्रारब्धं यदा भक्तिः अन्तःकरणस्य आह्वानं च न्यायप्राप्तौ विफले अभवताम्। सिखशिक्षा अत्र सदा स्पष्टां रेखां कल्पितवती — गुरुणा हरगोविन्देन धारिता असिः केवलं असहायानां रक्षायै एव उद्धर्तव्या आसीत्, तथा च केवलं तदा यदा सर्वे शान्तिपूर्णाः उपायाः परिक्षीणाः अभवन्; सा कदापि प्रथमा प्रतिक्रिया नासीत्, न च विजयस्य व्यक्तिगतलाभस्य वा अन्वेषणे।

लगभग 1617 खीष्टाब्दात् 1619 खीष्टाब्दपर्यन्तं कालान्तरे गुरुः हरगोविन्दः मासान् यावत् ग्वालियरदुर्गे प्रायः बन्दिरूपेण स्थापितः, तत्र एव द्विपञ्चाशत् अन्यैः राजकुमारैः शासकैः च सह, ये अपि तत्र निरुद्धाः आसन्। यदा अन्ततः तस्य मुक्तेः आदेशः आगतः, तदा गुरुः हरगोविन्दः अन्यान् विना गन्तुं निषिद्धवान्, प्रतिबन्धः च आसीत् यत् केवलं ते एव तेन सह बहिः गन्तुं शक्नुयुः ये तस्य चोगं दृढं गृह्णीयुः। गुरुः हरगोविन्दः द्विपञ्चाशत् वेणितलडिभिः युक्तं विशिष्टं चोगं निर्मापितवान्, येन द्विपञ्चाशत् राजकुमारेषु प्रत्येकः एकैकां लडिं गृहीत्वा तेन सह मुक्तः चलेत्। सिखाः प्रतिवर्षम् एतां मुक्तिं बन्दीछोड़दिवसरूपेण, “बन्दिनां मुक्तेः दिनम्,” इति स्मरन्ति, यत् दीपावल्याः तस्मिन्नेव दिने भवति, स्वर्णमन्दिरे दीपप्रज्वालनेन च आचर्यते; एषः आनन्दमयः उत्सवः अस्ति, यः कस्यचित् व्यक्तिगतविजयस्य स्थाने सामूहिकमुक्तिकार्येण सम्पूर्णतः निर्मितः।

मीरी-पीरी-सिद्धान्तः गुरोः हरगोविन्दस्य स्वजीवनेन सह न समाप्तः। सः तेन परित्यक्तं समुदायं तस्य पश्चात् आगतान् गुरून् च आकारितवान्, अद्यापि च स एव हेतुः अस्ति यत् अकालतख़्तं हरिमन्दिरसाहिबस्य पार्श्वे वा तस्मात् पृथक् वा न, अपि तु तस्य अभिमुखे तिष्ठति: एकस्याः सत्तायाः द्वे पीठिके, एकेन समुदायेन धारिते, यतः कोऽपि एकः अन्यं विना पूर्णः नास्ति। सिखानां कृते गुरोः हरगोविन्दस्य द्वयोः असियोः पाठः स्वयं हिंसायाः आह्वानं न, अपि तु अयं बलं यत् आध्यात्मिकं जीवनं दुर्बलानां रक्षायाः दायित्वं वहति, तथा यः धर्मः स्वस्य अस्तित्वरक्षायै अनिच्छुकः सः यां भक्तिम् अभ्यसति इति दावा करोति तां पूर्णतया अभ्यसितुं न शक्नोति; एषः एव सन्तुलनम् अस्ति, न तु एका केवला असिः, यं सिखाः अद्यापि अकालतख़्ते सम्मानयन्ति।