गुरुनानकजन्म-बाल्यकाल-कथा

गुरुनानकस्य आरम्भिकजीवनं जन्मसाखीषु लिपिबद्धमस्ति, ये परम्परागतजन्मकथाः सिखसमुदायया तस्य मरणान्तरे संरक्षिता पुनः पुनः कथिता इति। तस्य जन्मः संवत्सरे १४६९ तलवण्डीनामकग्रामे अभवत्, यः वर्तमाने पाकिस्तानदेशे ननकानसाहिबरूपेण ज्ञायते। पितेः मेहताकालु-महात्रिप्तयोः पुत्रः नानक इति नामकरणमभवत्। बहवः जन्मसाखयः, तद्यथा पुरातनजन्मसाखी, तस्य जन्मं बैशाखमासे संवत्सर १५२६ स्थापयन्ति। तथापि आधुनिकपरम्परया तस्य गुरुपर्बः कार्तिकपूर्णिमायामनुष्ठीयते, यः पश्चादकालीनभाईबालजन्मसाखीतः आगतः। विद्वांसः तां ग्रन्थं पुरातनजन्मसाखीयात् न्यूनविश्वस्तरूपेण मन्यन्ते। सिखसंस्थाः आजकालमपि कतमदिनमनुष्ठेयमिति कृते विभक्ताः सन्ति, यद्विषये सिखपरम्परा कदा न सङ्गच्छते।

तस्य आद्यशैशवेवैव तत्समीपवर्तिनः कञ्चित्तद्विषमं प्रतीयमानमलक्षयन्। दुर्लभः विरोदकः नापातन्नः, अपितु कुटुम्बजनाः तस्य दृष्टिः शिशुवयसातिरिक्तं गहिरतामधारयते इति कथयन्ति। बालकत्वे प्राप्ते स स्थानीयभाषाशिक्षणार्थं पाठशालायां भेजितः। शिक्षकाः तं साधारणछात्रं न विविदुः। तस्य प्रश्नाः ईश्वरस्य स्वरूपं सृष्टेः प्रयोजनं च विषयां प्रति आसञ्जनात् विद्वांसोऽपि विस्मितः जातः, तथा च स सामान्यशिशूनां क्रीडापार्श्वे शान्तध्यानस्थो दृश्यमानः।

तस्य बाल्यकालस्य प्रसिद्धतमकथा गवादिपशुपालनविषयकी। तस्य पितृश्वसुसंरक्षणार्थे भेजितो नानकः ध्यानमग्नः आसन्। गवाद्यः पार्श्वग्रामस्य क्षेत्रे प्रविष्टाः शस्यं खादितुं प्रारब्धाः। स्थानीयजमीन्दारो राय्बुलारभट्टीः यो मुस्लिमश्रेष्ठः आसीत्, क्षतिनिमित्तं रुष्टः आगतः। तस्यैव समीपे तं बालकं शान्तमुपविष्टं तत्र पञ्जरमुदीर्य तं छायातः रक्षमाणमभुजङ्गमलभत, तस्य प्रहारार्थं न केवलं सूर्याताप-निवारणार्थमेव। राय्बुलारः तत्प्रत्यक्षीकृतवस्तुः विषयके गहनविचलितः, तं साधारणबालकं न त्वा दिव्याचेतनमेव ज्ञातवान्।

राय्बुलारस्य नानकप्रति श्रद्धा एकमुहूर्तौ निर्णीता न गत्वा क्रमशः संवर्धिता। नानकपितेः मेहताकालोः रोषः यदा जायते तदा राय्बुलारः तस्य पक्षे हस्तक्षेपं करोति स्म। तः पितरं कथयति स्म नानकः महान्आत्मा भविष्यन्ति तस्य विश्वप्रकाशकार्यमस्ति, अतः तं स्वमार्गे चलन्तं सङ्गत्वा दत्वा भवितव्यमिति। राय्बुलारस्य समर्थनं केवलकथायां न निरुद्धं आसीत्। परम्परया तस्य स्वस्य कृषिक्षेत्रस्य बहुभागं लक्षहस्तसमायज्ञं तं नानकपरिवारस्य पालनार्थं दत्तवान्। सिखस्मृतिः आजापि तं भुजगच्छायासम्भवं तत्प्रथमविश्वासमेव तस्य दानस्य हेतुमपि मन्यते।

नानकपितेः मेहताकालुः तं व्यावहारिकज्ञान-व्यापार-लेखासंरक्षण-कोषव्यवस्था इत्यादिकं पञ्चप्रकारे शिक्षार्थं बहुशः प्रयत्नमकरोत्। एकप्रसिद्धवर्तमानकथायां मेहताकालुः नानकं धनं दत्त्वा लाभदायकव्यवहारः कर्तुं बाजारे प्रेषितः। तश्चेदं कथितः सत्यव्यवहारं कुरु इति। पन्थान्तरे नानकः क्षुधार्तसाधूनां समूहं प्राप्य, तस्य सर्वधनं तेषां भोजनार्थं व्यये कृतवान्, न तु विक्रेयपदार्थक्रयेण। गृहं शून्यहस्त आगतः, तस्य पिता अतीव कोपितः। नानकः व्याख्यातवान् यत् सः वास्तवे सर्वश्रेष्ठव्यवहारं कृतवान्, क्षुधार्ताभ्यः अन्नदानं कृत्वा दिव्यसेवां संपादितवान्, न तु स्वार्थलाभकरधनव्यवहारं। सिखपरम्परा इदं घटनां सत्यव्यवहार इत्यनेन स्मरति, तद्यापि तस्य जीवनभर प्रचारितशिक्षायाः प्रथमस्पष्टवर्णनरूपेण कथ्यते। तत्कथनं यदि मापने स्थपनीयो भवेत् तर्हि आध्यात्मिकसम्पद् भौतिकसम्पदः सदा अधिकतरस्तः इति।

नानकः प्रौढत्वे प्राप्य पञ्जाब-भूमिष्ठः प्रज्ञाप्रसारकः शिक्षकः इति ख्यातिमभजत्। राय्बुलारः तस्य आजीवनसहायकः समर्थकश्च आसीत्। तलवण्डीग्रामः स्वयमेव तीर्थयात्रास्थलं जातः, यद्वर्तमानं ननकानसाहिबरूपेण प्रसिद्धः। सिखविश्वात् चहुर्दिक् आगताः यात्रकाः तत्राऽयं प्रथमकथाभूमिमर्चयन्ति। तस्य आरम्भिकप्रश्नाः, ध्यानस्थितिः, क्षुधार्तभोजनार्थमूल्यबहुत्वस्य कथनमित्यादिनि सिखस्मृतिः पुनःपुनः परावर्तते, तानि कदाचन बाल्यकालीयविचित्रतामेव न मन्यन्ते। तत्त्वमेव गुरुनानकस्य विश्वप्रदायितव्यशिक्षायाः प्रथमदृश्यलक्षणं इति पठित, तद्यथा ईश्वरस्य एकत्वम्, वर्णक्रमपरिहेये मानवसमानता, दानसेवायां प्रतिष्ठितजीवनम्।

सिखविद्वांसाः दीर्घकालमागलगतश्चचर्चितवन्तः यत् इदं कथ्यमानकार्यानि, तद्यथा भुजगच्छायसूर्यविपर्ययसहितच्छाया, इत्यादि कियत् मायिकं यत् सदा सारमर्थां विरुद्धस्यैव। स्वयमेव जन्मसाखीः आधुनिकइतिहासग्रन्थरूपेण न लिखिता, अपितु शिक्षार्थमेव प्रणीता। तयोः मायिकताः तस्य आद्यज्ञातिम् पूर्वमेव तस्यैव स्वरूपविषये गहनक्षेत्रे इङ्गितदायकाः। यथा चेद् पठकः भुजङ्गमं वास्तवमेव वा धार्मिकप्रतीकमेव वा ग्रहणां करोति, तथापि घटनायाः सारकार्यं सर्वावस्थायामेव समानमेव। तत् बिम्बमपि वर्तते, यदा कदा च बाह्यदर्शकः, यस्यैव हिन्दुकृषकस्य विजातीयपुत्रं न अनुगुणयितुं कोऽपि कारणः नास्ति, प्रथमतः तस्मिन् नानके कञ्चित् प्रज्ञायते, तत् कुटुम्बजनैः स्वयमेवैव कठिनोऽभवत्।