कालीबेइने गुरुनानकस्य बोधोदयः

सिखधर्मस्य संस्थापकः गुरुनानकः १४६९ तमे वर्षे अद्य पाकिस्तानदेशे एकस्मिन् ग्रामे जन्म अलभत। बाल्यादेव सः गाढजिज्ञासया तथा जनान् पृथक्कुर्वतां रीतीनां भेदानां च प्रश्नकरणेन प्रसिद्धः आसीत्। सः अपश्यत् यत् हिन्दवः मुसलमानाश्च सहैव निवसन्तोऽपि प्रायशः परस्परं शङ्कया व्यवहरन्ति स्म, धार्मिकाचारस्य शून्यया औपचारिकतया च तस्य हृदि वर्धमाना अशान्तिः जाता। बालकोऽपि सन् सः उच्चजातीयहिन्दुबालकानां यज्ञोपवीतसंस्कारं प्रति प्रश्नम् उदतारयत्, पृच्छन् यत् यदि तादृशं चिह्नं कस्यापि हृदयं न परिवर्तयेत् तर्हि तस्य किं प्रयोजनम्।

युवा सन् नानकः विवाहं कृतवान् अपत्यानि च लेभे, कियत्कालं च स्थानीयस्य मुसलमानाधिकारिणः समीपे भाण्डारी (भण्डारप्रबन्धकः) इति रूपेण कार्यम् अकरोत्। किन्तु तस्य मनः आध्यात्मिकविषयेभ्यः कदापि न दूरं गतम्। सः अरुणोदयात् पूर्वम् उत्थाय नद्यां स्नानं ध्यानं च कुर्वन् प्रायशः दीर्घकालं प्रार्थनायां चिन्तने च यापयति स्म। तस्य नियोक्तारः परिवारश्च चिन्तिताः अभवन्, यतः सः लौकिकसाफल्यस्य विशेषां चिन्तां न कुर्वन्निव प्रतीयते स्म। तथापि नानकः विनम्रः कर्तव्यनिष्ठश्च अतिष्ठत्, अन्तःकरणे च अनुभवन् यत् किञ्चिद् गम्भीरं घटितव्यम् अस्ति।

तत् क्षणं १४९९ तमे वर्षे आगतम्, यदा नानकः प्रायेण त्रिंशद्वर्षीयः आसीत्। एकस्मिन् प्रभाते, स्वनियमानुसारं, सुल्तानपुरनगरस्य समीपे प्रवहन्त्यां कालीबेइननद्यां स्नानध्यानार्थं गतः। परम्परागतविवरणानुसारं सः जले अवतीर्णः, न पुनः प्रत्यागतः। तस्य वस्त्राणि तीरे प्राप्तानि, किन्तु तस्य कोऽपि चिह्नं नासीत्। परिवारेण नगरजनैश्च व्याकुलैः तस्यान्वेषणं कृतम्, केचन च भीताः आसन् यत् सः निमग्नः अभवत्। त्रीणि दिनानि तस्य कोऽपि पत्ता न लभ्यते स्म।

कथायाः अधिकांशरूपेषु नानकः न नष्टः, अपि तु परमेश्वरस्य सान्निध्यं नीतः इति उच्यते। सः पश्चात् वर्णितवान् यत् दिव्यसत्तायाः पुरतः आनीतः, यत्र तस्मै अमृतस्य एकं चषकं दत्तम्, उक्तं च यत् इदानीं लोके गत्वा उपदेष्टुं समयः आगतः। त्रिभ्यः दिनेभ्यः अनन्तरं सः नद्याः बहिः आगतः, जीवितः परिवर्तितश्च। दीर्घमौनानन्तरं तस्य प्रथमे वचने आस्ताम्: “न कोऽपि हिन्दुः, न कोऽपि मुसलमानः।” इदं न तेषां समुदायानाम् अस्तित्वस्य निषेधः आसीत्, अपि तु घोषणा आसीत् यत् जनैः आत्मविभजनार्थं प्रयुक्ताः अभिज्ञानचिह्नाः परमेश्वरदृष्ट्या अन्ततः निरर्थकाः सन्ति।

नगरं प्रत्यागतं नानकं विस्मयेन हर्षेण च स्वागतम् अकरोत्। सः स्वकीयं सर्वं त्यक्त्वा धनं निर्धनेभ्यः वितीर्य यात्रायुक्तम् उपदेशयुक्तं च जीवनम् आरेभे। स्वशेषजीवनं सः 'उदासी' इति नामिकाः महतीः यात्राः कुर्वन् भारते ततः परं च पदातिरूपेण अभ्रमत्, मरदाना-नामकेन मुसलमानसङ्गीतकारेण सह, यः रबाबं नाम तन्त्रीवाद्यं वादयति स्म यदा नानकः स्वशब्दान् गायति स्म। यत्र यत्र सः गतः तत्र तत्र सः उपदिष्टवान् यत् एकः एव परमेश्वरः अस्ति, यः सर्वेभ्यः नामरूपेभ्यः परः अस्ति, तस्य च परमेश्वरस्य सत्यं जातिपन्थलिङ्गभेदम् अविचार्य प्रत्येकस्मै मनुष्याय सुलभम् अस्ति। एतदेव विश्वासं गुरुग्रन्थसाहिबम् अपि उद्घाटयति: तस्य प्रथमशब्दाः, अङ्गे १ स्थिताः मूलमन्त्राः, घोषयन्ति “एकः ओङ्कारः” इति, अर्थात् एकः एव परमेश्वरः अस्ति। कथ्यते यत् एतत् सूत्रं नानकेन कालीबेइनतः निर्गत्य प्रथमं उच्चारितम्।

तस्य केन्द्रीयः सन्देशः स्वकालाय सरलः क्रान्तिकारी च आसीत्: परमेश्वरः एकः अस्ति, तं प्राप्तुं मार्गः शून्यकर्मकाण्डेन बाह्यादम्बरेण वा न, अपि तु शुद्धया भक्त्या, सत्यनिष्ठेन जीवनेन, परसेवया च अस्ति। सः तान् पुरोहितान् शास्त्राणि च अस्वीकृतवान् ये सत्ये एकाधिपत्यं दावन्ति स्म, तथा च अवदत् यत् सर्वे मार्गाः शुद्धेन हृदा अनुसृताः तम् एव दिव्यं सत्यं प्रति नयन्ति। सः जातिव्यवस्थां स्त्रीषु दुर्व्यवहारं च अपि निन्दितवान्, शिक्षयन् यत् परमेश्वरदृष्ट्या सर्वे मनुष्याः समानाः सन्ति।

कालीबेइने एतत् अनुभवः सिखधर्मस्य संस्थापनक्षणः इति मन्यते। एषः नानकाय वक्तुम् अधिकारं स्पष्टतां च अददात्, तस्य जीवनपर्यन्तोपदेशस्य रूपम् एतेन निर्मितम्। तस्य शब्दाः सिखानां पवित्रग्रन्थे गुरुग्रन्थसाहिबे सङ्गृहीताः, येषु अद्यापि विश्वव्यापिषु गुरुद्वारेषु प्रतिदिनं गीयन्ते। नदी स्वयं तीर्थस्थानं तिष्ठति, सुल्तानपुरनगरं च, यत् अधुना सुल्तानपुरलोधी इति उच्यते, अद्यापि तत् स्थानं पूज्यते यत्र सिखधर्मस्य ज्योतिः प्रथमं प्राकाशत।

सिखानां कृते इयं कथा न केवलम् आख्यायिका, अपि तु जीवन्तं सत्यम्: मनुष्याणां मध्ये अस्माभिः निर्मिताः भेदाः भ्रमाः सन्ति, परमेश्वरस्य प्रेम एव सर्वान् अस्मान् संयोजयति इति स्मारणम्। प्रतिवर्षं सिखाः सुल्तानपुरलोधिस्थे गुरुद्वारा-बेरसाहिबे अस्य क्षणस्य स्मरणं कुर्वन्ति, यः तस्य एव बदरीवृक्षस्य समीपे निर्मितः अस्ति, यस्य अधः नानकः जले अवतरणात् पूर्वं स्वानि वस्त्राणि त्यक्तवान् इति उच्यते। एषः नद्याः त्रीणि गुप्तानि दिनानि तेभ्यः उद्भूतायाः श्रद्धायाः च मध्ये जीवन्ती श्रृङ्खला अस्ति।

२००० वर्षात् आरभ्य सन्त-बलबीरसिंहसीञ्चेवालः कालीबेइनस्य पुनरुद्धारस्य जनाधारितम् अभियानं प्रचालितवान्। सा नदी तदा प्रदूषिता पङ्कपूर्णा च क्षीणधारा अभवत्। कारसेवया, यत् सिखपरम्परायाः स्वैच्छिकं श्रमम् अस्ति, सः सहस्रशः स्वयंसेवकान् सङ्घटितवान्, बहुवर्षं यावत् नदीतलं शोधयित्वा यावत् प्राकृतिकाः स्रोतांसि पुनः उद्गतानि, स्वच्छं जलं च पुनः प्रावहत्। बहूनां सिखानां कृते भौतिकनद्याः शोधनम् एव भक्तिकर्म जातम्, यत् नानकेन तत्र प्राप्तायाः आध्यात्मिकस्पष्टतायाः सरलप्रतिध्वनिः अस्ति, तथा च तया एव सामूहिकसेवाभावनया क्रियते यां गुरुः सुल्तानपुरे प्रथमं शिक्षितवान्।