કાલી બેઈન પર ગુરુ નાનકનું જ્ઞાનોદય

શીખ ધર્મના સ્થાપક ગુરુ નાનકનો જન્મ ૧૪૬૯માં આજના પાકિસ્તાનમાં એક ગામમાં થયો હતો. નાની ઉંમરથી જ તેઓ પોતાની ગહન આધ્યાત્મિક જિજ્ઞાસા માટે અને લોકોને વિભાજિત કરતા રીતિ-રિવાજો તથા ભેદભાવો પર પ્રશ્ન ઉઠાવવા માટે જાણીતા હતા. તેમણે જોયું કે હિંદુ અને મુસલમાન સાથે રહેતા હોવા છતાં ઘણીવાર એકબીજા પ્રત્યે શંકાભરી રીતે વર્તતા, અને ધાર્મિક આચારની પોકળ ઔપચારિકતાથી તેમના મનમાં વધતી બેચેની જાગતી. કહેવાય છે કે બાળપણમાં જ તેમણે ઉચ્ચ જાતિના હિંદુ બાળકોના જનોઈ સંસ્કાર વિશે પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો અને પૂછ્યું કે જો એવું ચિહ્ન કોઈનું હૃદય ન બદલે તો તેનો શો ઉપયોગ.

યુવાન વયે નાનકે લગ્ન કર્યાં અને સંતાનો થયાં, અને થોડા સમય માટે તેમણે સ્થાનિક મુસલમાન અધિકારીને ત્યાં ભંડારી (ભંડારના વ્યવસ્થાપક) તરીકે કામ કર્યું. પરંતુ તેમનું મન આધ્યાત્મિક બાબતોથી ક્યારેય દૂર ગયું નહીં. તેઓ પરોઢ પહેલાં ઊઠીને નદીમાં સ્નાન કરતા અને ધ્યાન ધરતા, અને ઘણીવાર લાંબા કલાકો પ્રાર્થના તથા ચિંતનમાં ગાળતા. તેમને દુનિયાદારીની સફળતાની વિશેષ પરવા ન હોવાથી તેમના માલિકો અને પરિવારજનો ચિંતિત થવા લાગ્યા. તોપણ નાનક નમ્ર અને કર્તવ્યનિષ્ઠ રહ્યા, અને સાથે સાથે અનુભવતા રહ્યા કે કંઈક ગહન ઘટવાનું છે.

એ ક્ષણ ૧૪૯૯માં આવી, જ્યારે નાનક લગભગ ત્રીસ વર્ષના હતા. એક સવારે, પોતાના નિત્યક્રમ મુજબ, તેઓ સુલતાનપુર નગર નજીક વહેતી કાલી બેઈન નદીમાં સ્નાન અને ધ્યાન માટે ગયા. પરંપરાગત વર્ણન અનુસાર તેઓ પાણીમાં ઊતર્યા અને ફરી પાછા ન આવ્યા. તેમનાં વસ્ત્રો કિનારે મળ્યાં, પરંતુ તેમનો કોઈ પત્તો ન હતો. પરિવાર અને નગરજનોએ વ્યાકુળ થઈને તેમની શોધ કરી, અને ઘણાને ભય હતો કે તેઓ ડૂબી ગયા છે. ત્રણ દિવસ સુધી તેમની કોઈ ભાળ મળી નહીં.

કથાના મોટાભાગના વર્ણનોમાં નાનક ખોવાયા નહોતા, પરંતુ ઈશ્વરની હજૂરમાં લઈ જવાયા હતા. પાછળથી તેમણે વર્ણવ્યું કે તેમને દિવ્ય સત્તા સમક્ષ લાવવામાં આવ્યા, જ્યાં તેમને અમૃતનો એક પ્યાલો આપવામાં આવ્યો અને કહેવામાં આવ્યું કે હવે દુનિયામાં જઈને ઉપદેશ આપવાનો સમય આવી ગયો છે. ત્રણ દિવસ પછી તેઓ નદીમાંથી બહાર આવ્યા, જીવંત અને રૂપાંતરિત. લાંબા મૌન પછી તેમના પ્રથમ શબ્દો હતા: “ન કોઈ હિંદુ છે, ન કોઈ મુસલમાન.” આ આ સમુદાયોના અસ્તિત્વનો નકાર નહોતો, પરંતુ એ ઘોષણા હતી કે માણસો પોતાને વિભાજિત કરવા જે ઓળખચિહ્નો વાપરે છે, તે ઈશ્વરની દૃષ્ટિમાં અંતે અર્થહીન છે.

નાનક નગરમાં પાછા ફર્યા ત્યારે વિસ્મય અને આનંદથી તેમનું સ્વાગત થયું. તેમણે પોતાની સર્વ સંપત્તિ ગરીબોમાં વહેંચી દીધી અને પ્રવાસ તથા ઉપદેશનું જીવન અપનાવ્યું. પોતાનું બાકીનું જીવન તેમણે ભારત અને તેની બહાર પગપાળા કરેલી મહાન યાત્રાઓ, જેને ઉદાસીઓ કહેવાય છે, તેમાં વિતાવ્યું. તેમની સાથે મરદાના નામના એક મુસલમાન સંગીતકાર રહેતા, જે રબાબ નામનું તંતુવાદ્ય વગાડતા જ્યારે નાનક પોતાના શબદ ગાતા. તેઓ જ્યાં જતા ત્યાં શીખવતા કે એક જ ઈશ્વર છે, જે સર્વ નામો અને રૂપોથી પર છે, અને એ ઈશ્વરનું સત્ય જાતિ, પંથ કે લિંગના ભેદ વિના દરેક મનુષ્યને સુલભ છે. આ જ શ્રદ્ધા ગુરુ ગ્રંથ સાહિબના આરંભને પણ આકાર આપે છે: તેના પ્રથમ શબ્દો, અંગ ૧ પરનો મૂળ મંત્ર, “ઇક ઓંકાર” એટલે કે ઈશ્વર એક છે, એવી ઘોષણા કરે છે. કહેવાય છે કે કાલી બેઈનમાંથી બહાર આવીને નાનકે પ્રથમ વાર આ સૂત્ર ઉચ્ચાર્યું હતું.

તેમનો કેન્દ્રીય સંદેશ તેમના સમય માટે સરળ અને ક્રાંતિકારી હતો: ઈશ્વર એક છે, અને તેમની પાસે પહોંચવાનો માર્ગ પોકળ કર્મકાંડ કે બાહ્ય આડંબરથી નહીં, પરંતુ સાચી ભક્તિ, પ્રામાણિક જીવન અને બીજાઓની સેવાથી છે. સત્ય પર એકાધિકાર હોવાનો દાવો કરતા પુરોહિતો અને શાસ્ત્રોના અધિકારને તેમણે નકાર્યો, અને આગ્રહ રાખ્યો કે શુદ્ધ હૃદયથી અનુસરવામાં આવે તો સર્વ માર્ગો એક જ દિવ્ય સત્ય તરફ દોરી જાય છે. તેમણે જાતિપ્રથા અને સ્ત્રીઓ સાથેના અન્યાયની પણ નિંદા કરી, અને શીખવ્યું કે ઈશ્વરની દૃષ્ટિમાં સર્વ મનુષ્યો સમાન છે.

કાલી બેઈન પરનો આ અનુભવ શીખ ધર્મની સ્થાપનાની ક્ષણ ગણાય છે. તેણે નાનકને બોલવાનો અધિકાર અને સ્પષ્ટતા આપી, અને તેમના જીવનભરના ઉપદેશનો આકાર તેનાથી જ ઘડાયો. તેમના શબદો શીખોના પવિત્ર ગ્રંથ, ગુરુ ગ્રંથ સાહિબમાં સંકલિત થયા, જે આજે પણ વિશ્વભરના ગુરુદ્વારાઓમાં દરરોજ ગવાય છે. નદી પોતે એક તીર્થસ્થળ બની રહી છે, અને સુલતાનપુર નગર, જેને હવે સુલતાનપુર લોધી કહેવાય છે, તે સ્થાન તરીકે આજે પણ પૂજનીય છે જ્યાં શીખ ધર્મનો પ્રકાશ સૌપ્રથમ પ્રગટ્યો.

શીખો માટે આ કથા માત્ર દંતકથા નથી, પરંતુ જીવંત સત્ય છે: માણસો વચ્ચે આપણે જે ભેદરેખાઓ દોરીએ છીએ તે ભ્રમ છે, અને ઈશ્વરનો પ્રેમ જ એક એવી વાસ્તવિકતા છે જે આપણને સૌને જોડે છે, તેની એ યાદ અપાવે છે.

દર વર્ષે શીખો સુલતાનપુર લોધી ખાતેના ગુરુદ્વારા બેર સાહિબમાં આ ક્ષણનું સ્મરણ કરે છે, જે એ જ બોરડીના વૃક્ષની બાજુમાં બંધાયેલું છે, જેની નીચે કહેવાય છે કે નાનકે પાણીમાં ઊતરતાં પહેલાં પોતાનાં વસ્ત્રો મૂક્યાં હતાં. આ નદીના ત્રણ ગુપ્ત દિવસો અને તેમાંથી જન્મેલી શ્રદ્ધા વચ્ચેની એક જીવંત કડી છે.

વર્ષ ૨૦૦૦થી શરૂ કરીને, સંત બલબીર સિંઘ સીંચેવાલે કાલી બેઈનના પુનરુદ્ધાર માટે લોકઆધારિત અભિયાન ચલાવ્યું. એ નદી ત્યારે પ્રદૂષિત અને કાદવથી ભરેલી ક્ષીણ ધારા બની ચૂકી હતી. કાર સેવા, એટલે કે શીખ પરંપરાની સ્વૈચ્છિક મજૂરી, દ્વારા તેમણે હજારો સ્વયંસેવકોને સંગઠિત કર્યા અને ઘણાં વર્ષો સુધી નદીનો પટ સાફ કર્યો, ત્યાં સુધી કે કુદરતી ઝરણાં ફરી ફૂટી નીકળ્યાં અને સ્વચ્છ પાણી ફરી વહેવા લાગ્યું. ઘણા શીખો માટે ભૌતિક નદીની સફાઈ પોતે એક ભક્તિકર્મ બની ગઈ છે, જે નાનકને ત્યાં મળેલી આધ્યાત્મિક સ્પષ્ટતાનો સીધો પડઘો છે, અને એ જ સામૂહિક સેવાભાવનાથી કરવામાં આવે છે જે ગુરુએ સુલતાનપુરમાં સૌપ્રથમ શીખવી હતી.