કીર્તન

શીખ ધર્મમાં કીર્તન એટલે શીખોના પવિત્ર ગ્રંથ, ગુરુ ગ્રંથ સાહિબના શબદો ગાવાની ભક્તિસાધના. ગુરુ ગ્રંથ સાહિબ માત્ર એક પવિત્ર પુસ્તક નથી; શીખો તેને પોતાના જીવંત ગુરુ, પોતાની શ્રદ્ધાના શાશ્વત માર્ગદર્શક તરીકે માને છે. તેથી કીર્તન સંગીત અને કંઠ દ્વારા ગુરુના ઉપદેશ સાથે સીધા જોડાવાનો એક માર્ગ છે. આ પરંપરા સ્વયં ગુરુ નાનક સુધી જાય છે, જેઓ પોતાની લાંબી ઉદાસી, એટલે કે યાત્રાઓ, દરમિયાન ભાઈ મરદાના સાથે ચાલતા હતા. ભાઈ મરદાના મુસલમાન સંગીતકાર હતા, જેઓ રબાબ વગાડતા, એક તંતુવાદ્ય; અને ગુરુ નાનક એ શબદો ગાતા જે પાછળથી ગુરુ ગ્રંથ સાહિબના આરંભનો ભાગ બન્યા. શીખ પરંપરાના આરંભની એ સાથીદારીમાંથી, શાસ્ત્રને માત્ર વાંચવાને બદલે ગાવું એ શીખ ઉપાસનાના કેન્દ્રમાં રહ્યું છે.

શીખ કીર્તનના કેન્દ્રમાં શબદ છે, એટલે કે ગુરુ ગ્રંથ સાહિબનું એક ભજન. દરેક શબદનો એક નિર્ધારિત રાગ, એટલે કે સૂરની રચનાનો આધાર હોય છે, જે ગ્રંથમાં જ લખેલો છે. રાગ માત્ર ધૂન નથી; તે એક આધ્યાત્મિક ભાવ કે મનોદશા છે, જે ભજનનો અર્થ ઉજાગર કરવામાં મદદ કરે છે. જ્યારે ગુરુ અર્જન દેવે 1604માં અમૃતસરમાં ગ્રંથનું સંકલન કર્યું, ત્યારે તેમણે તેના ભજનોને રચયિતા કે તારીખ પ્રમાણે નહીં, પણ રાગ પ્રમાણે ગોઠવ્યા; આ ક્રમ અંગ 14 પર રાગ સિરીથી શરૂ થઈને અંગ 1352 પર રાગ જૈજાવંતી પર પૂરો થાય છે. આ વ્યવસ્થાનો અર્થ એ છે કે સંગીત એ શબ્દો પર પછીથી ચડાવેલું અલંકરણ નથી; તે ગ્રંથની પોતાની રચનામાં જ ગૂંથાયેલું છે, અને જો કોઈ રાગી શબદને ગુરુ ગ્રંથ સાહિબે નિર્ધારિત કરેલા રાગ સિવાય બીજા રાગમાં ગાય, તો તેને પાઠથી જ વિચલન ગણવામાં આવે છે.

પરંપરાગત રીતે, કીર્તનનું પ્રદર્શન કોઈ પ્રાર્થના અથવા ગુરુ ગ્રંથ સાહિબના એક નાના પાઠથી શરૂ થાય છે; પછી મુખ્ય ગાયક, જેને રાગી અથવા કીર્તનિયા કહેવાય છે, પસંદ કરેલો શબદ ગાય છે, ઘણી વાર સંગીતવાદ્યોની સંગત સાથે. આજે સૌથી સામાન્ય વાદ્ય હાર્મોનિયમ છે, એક નાનું હાથથી વગાડાતું કીબોર્ડ-વાદ્ય, જે ઓગણીસમી સદીમાં યુરોપિયન મિશનરીઓ ભારત લાવ્યા હતા અને પછી શીખ સંગીતમાં અપનાવાયું; અને તબલા, હાથથી વગાડાતા ઢોલની જોડી. વધુ પરંપરાગત સ્થળોએ તમે રબાબ પણ સાંભળી શકો, જે એ જ તંતુવાદ્ય છે જે ભાઈ મરદાના ગુરુ નાનક માટે વગાડતા હતા, અથવા તાઉસ, એક દાંડીથી વગાડાતું વાદ્ય; પણ આજે હાર્મોનિયમ અને તબલા સૌથી વધુ પ્રચલિત છે. તાજેતરના દાયકાઓમાં કેટલાક ગુરુદ્વારાઓએ ગુરુ નાનક અને ભાઈ મરદાનાનો નાદ ફરીથી મેળવવા રબાબ-આધારિત કીર્તન પુનર્જીવિત કર્યું છે.

કીર્તન સામાન્ય રીતે પુકાર-અને-પ્રતિસાદ શૈલીમાં ગવાય છે. મુખ્ય ગાયક શબદની એક પંક્તિ ગાય છે, અને સંગત તેને પાછી દોહરાવે છે. આ આગળ-પાછળના ક્રમથી એકતા અને સહભાગિતાની પ્રબળ ભાવના ઊભી થાય છે. ગુરુદ્વારામાં કીર્તન મુખ્ય સેવા દરમિયાન થાય છે, જેમાં સામાન્ય રીતે પ્રવચન અને સામૂહિક ભોજન, લંગર, સામેલ હોય છે. રાગી જથ્થો, કીર્તનમાં તાલીમ પામેલા સંગીતકારોનું જૂથ, ગાયનનું નેતૃત્વ કરે છે. તેઓ સંગત તરફ મોં રાખીને એક નીચા મંચ પર બેસે છે, અને હૉલના આગળના ભાગમાં એક ઊંચા તખ્ત પર ગુરુ ગ્રંથ સાહિબ બિરાજમાન હોય છે. સંગતમાં દરેક વ્યક્તિ નમ્રતા અને સમાનતાના ચિહ્ન રૂપે, ઘણી વાર પલાંઠી વાળીને, ભોંય પર બેસે છે. કીર્તન મનોરંજન માટેનું પ્રદર્શન નથી; તે ઉપાસનાનું સામૂહિક કાર્ય છે. ગાયન દરમિયાન લોકો આંખો બંધ કરી શકે છે, ધીમે ધીમે ડોલી શકે છે, અથવા ભક્તિમાં હાથ ઊંચા કરી શકે છે. કેટલાક આનંદમાં ઊભા થઈને નૃત્ય પણ કરી શકે છે, જોકે આ ભક્તિની સ્વયંસ્ફુરિત અભિવ્યક્તિ છે, સેવાનો ફરજિયાત ભાગ નહીં.

શીખો માને છે કે જ્યારે તમે પૂરા ધ્યાન અને ભક્તિથી ભજનો ગાઓ છો, ત્યારે તમે માત્ર ગીત રજૂ કરતા નથી; તમે ઈશ્વરના નામ પર ધ્યાન કરી રહ્યા છો, નામ સિમરન. કીર્તનનો નાદ મનને શાંત કરવા, હૃદયને ખોલવા, અને ઉપાસકને પરમાત્માની હાજરી અનુભવવામાં મદદ કરવા માટે છે. આ કારણે કીર્તનને સેવા, એટલે કે નિઃસ્વાર્થ સેવાનો એક પ્રકાર, અને આધ્યાત્મિક મુક્તિનો સીધો માર્ગ ગણવામાં આવે છે. પ્રદેશ અને ચોક્કસ શીખ સમુદાય પ્રમાણે કીર્તનના પ્રદર્શનમાં ભિન્નતા હોય છે. કેટલીક જગ્યાએ ગાયન વધુ ધ્યાનમય અને ધીમું હોય છે, લાંબા વિરામો સાથે; જ્યારે બીજે ક્યાંક તે જીવંત અને લયબદ્ધ હોય છે.

શીખ ધર્મમાં કીર્તનની પરંપરા પ્રાચીન છે, પણ તે સતત વિકસતી પણ રહી છે. આજે તમે આધુનિક વાતાવરણમાં પણ શીખ કીર્તન શોધી શકો છો, ઇલેક્ટ્રોનિક વાદ્યો કે રેકૉર્ડ કરેલી સંગત સાથે; છતાં મૂળ પ્રથા એ જ રહે છે: ગુરુ ગ્રંથ સાહિબના શબદો ભક્તિથી, સંગતમાં, પરમાત્મા સાથે જોડાવા માટે ગાવા. મોટા દીવાન અને વૈશાખી જેવા શીખ ઉત્સવોમાં ઘણી વાર અનેક રાગી જથ્થા ઘણા કલાકો સુધી એકત્ર થાય છે, જેથી એક જૂથ બીજાનું સ્થાન લે ત્યારે ગાયન લગભગ અટક્યા વિના ચાલતું રહે; અને યાત્રાળુઓ શબદના એ અખંડ પ્રવાહમાં બેસવા ખાસ લાંબું અંતર કાપીને આવે છે.

જેઓ પહેલી વાર શીખ ઉપાસના સાથે પરિચિત થાય છે, તેમના માટે કીર્તન સૌથી સુલભ અને હૃદયસ્પર્શી પ્રવેશદ્વાર છે: એવી સાધના જે પૃષ્ઠભૂમિ ગમે તે હોય, સૌને એ પવિત્ર શબ્દો ગાવામાં જોડાવાનું આમંત્રણ આપે છે, જે ગુરુ નાનક અને ભાઈ મરદાનાએ ગામેગામ પહેલાં લઈ જતા હતા. જે એક યાત્રી ગુરુ અને એક રબાબી સાથે શરૂ થયું, તે આજે દરેક ખંડના ગુરુદ્વારાઓમાં દરરોજ થતી સાધના બની ગયું છે; છતાં તેનું મૂળ કાર્ય, એટલે કે નિર્ધારિત રાગમાં ગવાયેલો શબદ અને સંગતે તેને પાછો ગુંજાવવો, એ જ રહ્યું છે જેવું તે હતું, જ્યારે ભાઈ મરદાનાએ પહેલી વાર ગુરુ નાનકના શબ્દોને સંગીતમાં ઢાળ્યા હતા.