सिखधर्मे कीर्तनम्

सिखधर्मे कीर्तनं सिखानां पवित्रस्य ग्रन्थस्य गुरुग्रन्थसाहिबस्य शबदानां गानरूपा भक्तिसाधना अस्ति। गुरुग्रन्थसाहिबः केवलं पवित्रः ग्रन्थः नास्ति; सिखाः तं स्वकीयं जीवन्तं गुरुं, स्वश्रद्धायाः शाश्वतं मार्गदर्शकं च मन्यन्ते। अतः कीर्तनं संगीतेन स्वरेण च गुरोः उपदेशैः साक्षात् संयोगस्य मार्गः अस्ति। इयं परम्परा स्वयं गुरुनानकपर्यन्तं गच्छति, यः स्वकीयेषु दीर्घेषु उदासी-यात्रासु भाई-मरदानेन सह चलति स्म। भाई-मरदानः मुसलमानः संगीतज्ञः आसीत्, यः रबाबं वादयति स्म, तन्त्रीवाद्यम्; गुरुनानकश्च तान् शबदान् गायति स्म ये पश्चात् गुरुग्रन्थसाहिबस्य आरम्भभागाः अभवन्। सिखपरम्परायाः आदौ एव तेन सहचर्येन, शास्त्रस्य केवलं पठनात् स्थाने तस्य गानं सिखोपासनायाः केन्द्रे स्थितम् अस्ति।

सिखकीर्तनस्य केन्द्रे शबदः अस्ति, अर्थात् गुरुग्रन्थसाहिबस्य एकः स्तोत्रगीतः। प्रत्येकस्य शबदस्य निर्धारितः रागः, अर्थात् स्वरसंरचनायाः आधारः, भवति, यः स्वयं ग्रन्थे लिखितः अस्ति। रागः केवलं धुनिः नास्ति; स आध्यात्मिकः भावः मनोदशा च अस्ति, या स्तोत्रस्य अर्थं प्रकाशयितुं साहाय्यं करोति। यदा गुरु-अर्जुनदेवः 1604 ख्रीष्टाब्दे अमृतसरे ग्रन्थं सङ्कलितवान्, तदा सः तस्य स्तोत्राणि रचयितृभिः वा तिथ्या वा न, रागानुसारं व्यवस्थितवान्; एषः क्रमः अङ्गे 14 रागसिरीतः आरभ्य अङ्गे 1352 रागजैजावन्त्यां समाप्यते। अस्य व्यवस्थायाः अर्थः अस्ति यत् सङ्गीतं शब्देषु पश्चात् योजितम् अलङ्कारः नास्ति; तत् ग्रन्थस्य स्वसंरचनायामेव निहितम् अस्ति, तथा च यः रागी शबदं तस्मै गुरुग्रन्थसाहिबेन निर्धारितात् रागात् अन्यस्मिन् रागे गायति, सः स्वयं पाठात् विचलितः इति मन्यते।

परम्परागतरूपेण, कीर्तनप्रदर्शनं कस्यचित् प्रार्थनया वा गुरुग्रन्थसाहिबस्य लघुपाठेन आरभ्यते; ततः मुख्यः गायकः, यं रागी वा कीर्तनिया वदन्ति, चयनितं शबदं गायति, प्रायः सङ्गीतवाद्यानां सहचर्येण। अद्य सर्वाधिकं प्रचलितं वाद्यं हारमोनियम् अस्ति, लघुः हस्तचालितः कीबोर्ड-वाद्यः, यं एकोनविंशतितमे शतके यूरोपीयाः धर्मप्रचारकाः भारतम् आनयन् पश्चात् सिखसङ्गीते स्वीकृतम्, तथा तबला, हस्तेन वाद्यमानानां मृदङ्गानां युग्मम्। अधिकपरम्परागतेषु स्थानेषु भवान् रबाबम् अपि शृणुयात्, यत् तदेव तन्त्रीवाद्यं यत् भाई-मरदानः गुरुनानकाय वादयति स्म, अथवा तउसम्, गजेन वाद्यमानं वाद्यम्; परं हारमोनियं तबला च अद्य सर्वाधिकव्यापकौ स्तः। विगतेषु दशकेषु केचन गुरुद्वाराः गुरुनानकस्य भाई-मरदानस्य च ध्वनिं पुनः लब्धुं रबाब-आधारितं कीर्तनं पुनर्जीवितवन्तः।

कीर्तनं प्रायः आह्वान-प्रत्युत्तर-शैल्यां गीयते। मुख्यः गायकः शबदस्य एकां पङ्क्तिं गायति, संगतः च तां पुनः उच्चारयति। अस्य आगमनगमनक्रमेण एकतायाः सहभागितायाः च प्रबलः भावः उत्पद्यते। गुरुद्वारे कीर्तनं मुख्यसेवायाः समये भवति, यस्यां सामान्यतः प्रवचनं सहभोजनं च, लङ्गरम्, अन्तर्भवति। रागीजत्थः, कीर्तने प्रशिक्षितानां सङ्गीतज्ञानां समूहः, गानस्य नेतृत्वं करोति। ते संगताभिमुखं निम्ने मञ्चे उपविशन्ति, सभागृहस्य अग्रभागे च उन्नते तख़्ते गुरुग्रन्थसाहिबः प्रतिष्ठितः भवति। संगते सर्वे विनयस्य समानतायाश्च चिह्नरूपेण, प्रायः पद्मासनेन, भूमौ उपविशन्ति। कीर्तनं मनोरञ्जनार्थं प्रदर्शनं न; तत् उपासनायाः सामूहिकं कर्म अस्ति। गानकाले जनाः नेत्रे निमीलयितुं, मन्दं दोलायितुं, भक्त्या हस्तौ उत्थापयितुं वा शक्नुवन्ति। केचन आनन्देन उत्थाय नृत्यमपि कुर्वन्ति, यद्यपि तत् भक्तेः स्वतःस्फूर्तः प्रकाशः अस्ति, न तु सेवायाः अनिवार्यः अङ्गम्।

सिखाः विश्वसन्ति यत् यदा भवान् पूर्णमनोयोगेन भक्त्या च स्तोत्राणि गायति, तदा भवान् केवलं गीतं न प्रस्तौति; भवान् ईश्वरनाम्नि ध्यायति, नामस्मरणम्। कीर्तनस्य ध्वनिः मनः शमयितुं, हृदयं विकासयितुं, साधकाय परमात्मनः सान्निध्यम् अनुभवयितुं च अस्ति। अस्मात् कारणात् कीर्तनं सेवायाः, अर्थात् निःस्वार्थसेवायाः, रूपं, आध्यात्मिकमुक्तेः च सरलः मार्गः इति मन्यते। क्षेत्रानुसारं सिखसमुदायानुसारं च कीर्तनप्रदर्शने भेदाः सन्ति। केषुचित् स्थानेषु गानं अधिकं ध्यानमयं मन्दं च भवति, दीर्घैः विरामैः सह; अन्येषु च तत् जीवन्तं लयबद्धं च भवति।

सिखधर्मे कीर्तनस्य परम्परा प्राचीना अस्ति, परं सा निरन्तरं विकसति अपि। अद्य भवान् आधुनिकेषु परिवेशेष्वपि सिखकीर्तनं प्राप्नुयात्, विद्युत्वाद्यैः अभिलिखितसङ्गत्या वा सह; परं मूलाभ्यासः स एव तिष्ठति: गुरुग्रन्थसाहिबस्य शबदान् भक्त्या, संगते, परमात्मना संयोक्तुं गानम्। विसाखी इत्यादिषु सिखोत्सवेषु महान्तः दीवानाः प्रायः अनेकान् रागीजत्थान् अनेकघण्टापर्यन्तं सहानयन्ति, येन गानं लगभगं विरामं विना चलति, यदा एकः समूहः अन्यस्य स्थानं गृह्णाति; श्रद्धालवः च शबदस्य तस्यां निरन्तरधारायां उपवेष्टुं विशेषतः दीर्घं मार्गं क्रमन्ते।

यः जनः प्रथमवारं सिखोपासनायाः परिचयं प्राप्नोति, तस्य कृते कीर्तनं सर्वाधिकं सुलभं हृद्यं च प्रवेशद्वारम् अस्ति: साधना या पृष्ठभूमिं न गणयित्वा सर्वान् तान् पवित्रान् शब्दान् गातुं आमन्त्रयति, येषां गुरुनानकेन भाई-मरदानेन च प्रथमं ग्रामात् ग्रामं नीतम्। यत् एकेन यात्रिकेन गुरुणा एकेन रबाबिना च आरब्धम्, तत् अद्य प्रत्येकस्मिन् महाद्वीपे गुरुद्वारेषु प्रतिदिनं आचर्यमाणा साधना अभवत्; तथापि तस्य मूलकार्यं, स्वनिर्धारितरागे गीतः शबदः संगतेन प्रतिध्वनितः च, तत् एव अस्ति यत् तदा आसीत् यदा भाई-मरदानः प्रथमवारं गुरुनानकस्य शब्दान् सङ्गीते योजितवान्।