गुरुनानकस्य उदासयः

सिखधर्मस्य संस्थापकः गुरुनानकः १५०० तः १५२४ ख्रीष्टाब्दपर्यन्तं चतस्रः विस्तृताः यात्राः अकरोत्, याः 'उदासी' इति उच्यन्ते, यस्य अर्थः 'यात्राः' अथवा 'परिभ्रमणम्' इति। एताः यात्राः सहस्रमैलपर्यन्तं विस्ताराः, अद्यतनभारत-पाकिस्तान-बाङ्गलादेश-श्रीलङ्का-नेपाल-तिब्बत-प्रदेशान् अरबदेशस्थां मक्कां च यावत् नीतवत्यः। तस्य उद्देश्यं न विजयः न च धर्मान्तरणम्, अपि तु सर्वेषां धर्मपृष्ठभूमीनां जनैः सह संवादः, एकस्य परमेश्वरस्य स्वदर्शनस्य विनिमयः, जातिभेदभावस्य शून्यकर्मकाण्डस्य च इव सामाजिकान्यायानां प्रतिरोधश्च आसीत्। तस्य सह आजीवनसहचरः भाई-मरदानः आगच्छत्, मुसलमानः सङ्गीतज्ञः यः रबाबं नाम तन्त्रीवाद्यं वादयति स्म यदा गुरुनानकः स्वशब्दान् गायति स्म। तयोः साहचर्यं गुरुनानकेन प्रचारितस्य सामञ्जस्यस्य प्रतीकम् आसीत्, चतसृणाम् उदासीनां मुख्यप्रसङ्गाश्च पुरातनजनमसाखियां सुरक्षिताः सन्ति, या गुरोः जीवनस्य प्राचीनतमा उपलब्धा परम्परागता जीवनी अस्ति।

प्रथमा उदासी १५०० तः १५०६ ख्रीष्टाब्दपर्यन्तम् आसीत्, यया गुरुनानकः दिल्ली-वाराणसीमार्गेण पूर्वदिशि बङ्गम् असमं च यावत् नीतः। पुरातनजनमसाखियां लिखिते एकस्मिन् प्रसिद्धे प्रसङ्गे सः सूर्यग्रहणस्य रात्रौ तीर्थनगरीं कुरुक्षेत्रम् उपागच्छत्, यदा पवित्रसरोवरे महान् मेला तस्मिन् विश्वासे समवेतः आसीत् यत् ग्रहणक्षणे स्नानं पापं प्रक्षालयति। गुरुनानकः भाई-मरदानया मृगमांसस्य भोजनं पाचयामास, यन्मांसं समवेताः ब्राह्मणाः तीर्थस्थाने ग्रहणकाले पक्तुं विशेषतः गुरुतरं पापं मन्यन्ते स्म।

यदा पुरोहिताः क्रुद्धाः विरोधम् अकुर्वन्, तदा गुरुनानकः तान् प्रत्यक्षम् अवदत्: यदि मृगमांसस्य पाकः पापं गण्यते, तर्हि मनुष्यहत्या कथं पुण्यं गणयितुं शक्यते? यदि पशुहननं दुष्टम्, तर्हि मनुष्यहननं कथं साधु भवेत्, इति सः पृष्टवान्। इयं तिरस्कारोक्तिः पुरोहितानां चयनात्मकम् आक्रोशं प्रकाशयति, ये एकस्य भोजनस्य निन्दां कुर्वन्ति स्म, गुरुतरहिंसायाः विषये च मौनं धारयन्ति स्म। अनेन स विषयः गृहीतः, यं प्रति गुरुनानकः स्वयात्रासु पुनः पुनः प्रत्यावर्तयति स्म: यत् सत्यदयातः विच्छिन्ना कर्मकाण्डीया शुद्धिः वस्तुतः शुद्धिः नास्ति।

द्वितीया उदासी १५०६ तः १५१३ ख्रीष्टाब्दपर्यन्तम् आसीत्, यया सः दक्षिणे दक्कनमार्गेण अन्ततः जलमार्गेण श्रीलङ्काद्वीपं यावत् नीतः, यत्र सः राजा शिवनाभस्य सभां दृष्टवान्। राजा गुरुनानकस्य उपदेशैः प्रभावितः अभवत्, तं स्थातुं च प्रार्थयत। गुरुनानकः सर्वमनुष्याणां समानतायां जातिगर्वस्य निरर्थकतायां च प्रवचनानि दत्तवान्। अस्या उदास्याः एका प्रसिद्धा कथा वदति यत् राजसभासदः गुरुनानकं स्वर्णथाल्यां भोजनं दत्त्वा, श्रमिकाय च साधारणे मृत्पात्रे भोजनं स्थापयित्वा परीक्षितुं प्रयतन्त। गुरुनानकः स्वर्णात् भोक्तुम् अनिच्छत्, तस्य स्थाने श्रमिकेन सह उपविष्टः, वदन् यत् परमेश्वरस्य प्रेम विनम्रतायां प्राप्यते, न तु धने वा पदे।

तृतीया उदासी १५१४ तः १५१८ ख्रीष्टाब्दपर्यन्तम् आसीत्, यया सः उत्तरदिशि काश्मीरं नेपालं तिब्बतं च यावत् नीतः। एषु दुर्गमप्रदेशेषु सः तपस्विभिः योगिभिश्च मिलितः, ये मुक्त्यर्थं कठोरां शारीरिकीं तपस्याम् अकुर्वन्। गुरुनानकः तैः सह शास्त्रार्थम् अकरोत्, उपदिशन् यत् सत्यः योगः शरीरस्य पीडने न, अपि तु संसारे सत्यनिष्ठया जीवन् मनः परमेश्वरे केन्द्रितं धारयितुम् अस्ति। जनमसाखीपरम्परायां स्मृते एकस्मिन् संवादे सः समवेतान् योगिनः अवदत् यत् परमेश्वरं प्राप्तुं न परिवारत्यागः न वा पर्वतेषु परिभ्रमणम् आवश्यकम्; गृहे स्थित्वा सत्यनिष्ठया कर्म कुर्वन्, अन्यैः सह विभजन्, दिव्यनाम च स्मरन् एव सर्वोत्तमो योगः इति।

चतुर्थी च अन्तिमा उदासी १५१९ तः १५२४ ख्रीष्टाब्दपर्यन्तम् आसीत्, यया सः पश्चिमदिशि मध्यपूर्वं यावत् नीतः। अस्य यात्रायाः सर्वाधिकप्रसिद्धः प्रसङ्गः इस्लामस्य सर्वाधिकपवित्रे स्थाने, पवित्रनगर्यां मक्कायां, गुरुनानकस्य गमनम् अस्ति। जनमसाखीपरम्परानुसारं सः विश्रामार्थं शयितः, तस्य पादौ सर्वाधिकपवित्रं मन्दिरं काबां प्रति आस्ताम्। एकः मुसलमानरक्षकः क्रुद्धः सन् तं पादौ अपसारयितुम् अवदत्, यतः ते परमेश्वरस्य गृहं प्रति निर्दिशन्तौ आस्ताम्। गुरुनानकः शान्त्या प्रत्युक्तवान्: तर्हि मम पादौ तत्र कुरुत यत्र परमेश्वरः नास्ति। रक्षकः गुरोः तस्मिन् बिन्दौ विस्मितोऽभवत्: यत् परमेश्वरः सर्वत्र अस्ति, कस्मिंश्चिद् एकदिशि भवने वा न सीमितः। इयं भेटा, चतसृषु उदासीषु अन्यासु बहुषु भेटासु इव, गुरुनानकस्य मूलसन्देशं सङ्क्षिपति: परमेश्वरः सर्वस्थानकर्मकाण्डमतेभ्यः परः अस्ति, सत्या श्रद्धा च सर्वजनेषु प्रेम्णा सेवया च प्रकटति।

स्वोदासीषु गुरुनानकः अनेकान् शबदान् रचयामास, ये पश्चात् सिखग्रन्थे गुरुग्रन्थसाहिबे सङ्गृहीताः। सः सरलं मार्गम् उपदिष्टवान्: परमेश्वरं स्मरत, सत्यनिष्ठया जीविकाम् अर्जयत, अन्यैः सह च विभजत, इति त्रिगुणम् अनुशासनं यत् परवर्तिनः सिखाः नामजपो, किरतकरो, वण्डछको इति जानन्ति। तस्य यात्राः धर्मान्तरणार्थं न, अपि तु सर्वास्तित्वस्य मूले स्थितायाः एकतायाः जागरणार्थम् आसन्। परवर्तिनः सिखपीढयः सिखसंस्थानां गुरुद्वारा-लङ्गर-कीर्तनाभ्यासानां मूलं प्रत्यक्षं तान् आदर्शान् प्रति अनुसन्धास्यन्ति, यान् गुरुनानकः एषु एव यात्रासु प्रथमं निदर्शितवान्, एतासां संस्थानां औपचारिकनाम्नः बहु पूर्वम्। भाई-मरदानः स्वमृत्युपर्यन्तं तेन सह अतिष्ठत्; तयोः संयुक्ताः यात्राः, हिन्दुजन्मा गुरुः तस्य मुसलमानसहचरश्च चतुर्णां धर्माणां पवित्रतमेषु स्थानेषु एकम् एव शबदं गायन्तौ, सिखपरम्परायाः धार्मिकसीमाः अतिक्रम्य साझायाः मानवतायाः स्थायिषु प्रतीकेषु अन्यतमाः सन्ति।