ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀਆਂ ਉਦਾਸੀਆਂ

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਬਾਨੀ, ਨੇ 1500 ਤੋਂ 1524 ਈਸਵੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਦਾਸੀਆਂ, ਭਾਵ "ਯਾਤਰਾਵਾਂ" ਅਥਵਾ "ਭ੍ਰਮਣ," ਵਜੋਂ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਚਾਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਹ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੀਲ ਫੈਲੀਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਜੋਕੇ ਭਾਰਤ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼, ਸ੍ਰੀ ਲੰਕਾ, ਨੇਪਾਲ, ਤਿੱਬਤ, ਅਤੇ ਅਰਬ ਵਿੱਚ ਮੱਕਾ ਤੱਕ ਲੈ ਗਈਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਜਿੱਤ ਅਥਵਾ ਧਰਮ-ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਹਰ ਧਰਮ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਨਾ, ਇੱਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਆਪਣਾ ਦਰਸ਼ਨ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਜਾਤ ਭੇਦਭਾਵ ਅਤੇ ਖਾਲੀ ਕਰਮਕਾਂਡ ਵਰਗੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਬੇਇਨਸਾਫੀਆਂ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇਣਾ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਭਰ ਦੇ ਸਾਥੀ, ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ, ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਜੋ ਰਬਾਬ, ਇੱਕ ਤਾਰ ਵਾਲਾ ਸਾਜ਼, ਵਜਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਜਦਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦ ਗਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਉਸ ਸੁਮੇਲ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਚਾਰੇ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਸੰਗ ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮਸਾਖੀ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਬਚੀ ਹੋਈ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਜੀਵਨੀ।

ਪਹਿਲੀ ਉਦਾਸੀ, 1500 ਤੋਂ 1506 ਈਸਵੀ ਤੱਕ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਬਨਾਰਸ ਰਾਹੀਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਅਸਾਮ ਤੱਕ ਲੈ ਗਈ। ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮਸਾਖੀ ਵਿੱਚ ਅੰਕਿਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਤੀਰਥ ਨਗਰੀ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਮੇਲਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਉੱਤੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਪਲ ਰਸਮੀ ਇਸ਼ਨਾਨ ਪਾਪ ਧੋ ਦੇਵੇਗਾ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਤੋਂ ਹਿਰਨ ਦੇ ਮਾਸ ਦਾ ਭੋਜਨ ਪਕਵਾਇਆ, ਉਹ ਮਾਸ ਜਿਸਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਗ੍ਰਹਿਣ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਪਕਾਉਣਾ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਪਾਪ ਮੰਨਦੇ ਸਨ।

ਜਦੋਂ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਇਤਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ: ਜੇ ਹਿਰਨ ਦਾ ਮਾਸ ਪਕਾਉਣਾ ਪਾਪ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਿਵੇਂ ਪੁੰਨ ਗਿਣੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜੇ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਗਲਤ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਪੁੱਛਿਆ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਕਿਵੇਂ ਸਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਤਾੜਨਾ ਨੇ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਦੇ ਚੋਣਵੇਂ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ, ਇੱਕ ਭੋਜਨ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਜਦਕਿ ਕਿਤੇ ਵੱਡੀ ਹਿੰਸਾ ਬਾਰੇ ਚੁੱਪ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਉਹ ਵਿਸ਼ਾ ਫੜਿਆ ਜਿਸ ਵੱਲ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਭਰ ਵਾਪਸ ਪਰਤੇ: ਕਿ ਸੱਚੀ ਦਇਆ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕੀਤੀ ਰਸਮੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਬਿਲਕੁਲ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਦੂਜੀ ਉਦਾਸੀ, 1506 ਤੋਂ 1513 ਈਸਵੀ ਤੱਕ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਦੱਖਣ ਪਠਾਰ ਰਾਹੀਂ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਰਸਤੇ ਸ੍ਰੀ ਲੰਕਾ ਦੀਪ ਤੱਕ ਲੈ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਸ਼ਿਵਨਾਭ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। ਰਾਜਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਠਹਿਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਜਾਤ-ਹੰਕਾਰ ਦੀ ਵਿਅਰਥਤਾ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਉਦਾਸੀ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਥਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜੇ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀਆਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੋਨੇ ਦੀ ਥਾਲੀ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਦੇ ਕੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਜ਼ਦੂਰ ਦਾ ਭੋਜਨ ਇੱਕ ਸਾਧਾਰਣ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਪਰਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚੋਂ ਖਾਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਬਜਾਏ ਮਜ਼ਦੂਰ ਨਾਲ ਬੈਠ ਗਏ, ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਪਿਆਰ ਨਿਮਰਤਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਦੌਲਤ ਅਥਵਾ ਰੁਤਬੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।

ਤੀਜੀ ਉਦਾਸੀ, 1514 ਤੋਂ 1518 ਈਸਵੀ ਤੱਕ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਕਸ਼ਮੀਰ, ਨੇਪਾਲ, ਅਤੇ ਤਿੱਬਤ ਤੱਕ ਲੈ ਗਈ। ਇਹਨਾਂ ਕਠੋਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਅਤੇ ਜੋਗੀਆਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਕਠੋਰ ਸਰੀਰਕ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਸੱਚਾ ਯੋਗ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦੇਣ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਜਿਉਂਦੇ ਹੋਏ ਮਨ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਰੱਖਣ ਬਾਰੇ ਹੈ। ਜਨਮਸਾਖੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਜੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਪਰਿਵਾਰ ਤਿਆਗਣ ਅਥਵਾ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ; ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ, ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ, ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਮ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਹੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਯੋਗ ਹੈ।

ਚੌਥੀ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਉਦਾਸੀ, 1519 ਤੋਂ 1524 ਈਸਵੀ ਤੱਕ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਤੱਕ ਲੈ ਗਈ। ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪ੍ਰਸੰਗ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ, ਮੱਕਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਨਗਰੀ, ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਹੈ। ਜਨਮਸਾਖੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਕਾਅਬੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਦਿਰ, ਵੱਲ ਕਰਕੇ ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਲੇਟ ਗਏ। ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੇਵਾਦਾਰ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਘਰ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ: ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਪੈਰ ਉੱਥੇ ਕਰ ਦਿਓ ਜਿੱਥੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸੇਵਾਦਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ: ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹਰ ਥਾਂ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦਿਸ਼ਾ ਅਥਵਾ ਇਮਾਰਤ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਮੁਲਾਕਾਤ, ਚਾਰੇ ਉਦਾਸੀਆਂ ਭਰ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਕਈ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਵਾਂਗ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹਰ ਸਥਾਨ, ਕਰਮਕਾਂਡ, ਅਤੇ ਮਜ਼੍ਹਬ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੱਚੀ ਸ਼ਰਧਾ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਆਪਣੀਆਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਭਰ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਕਈ ਸ਼ਬਦ ਰਚੇ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਸਰਲ ਮਾਰਗ ਸਿਖਾਇਆ: ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰੋ, ਇਮਾਨਦਾਰ ਜੀਵਿਕਾ ਕਮਾਓ, ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਕਰੋ, ਉਹੀ ਤਿੰਨ-ਗੁਣਾ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਜਿਸਨੂੰ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖ ਪੀੜੀਆਂ ਨਾਮ ਜਪੋ, ਕਿਰਤ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਵੰਡ ਛਕੋ ਵਜੋਂ ਜਾਣਨਗੀਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਧਰਮ-ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਸਗੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਏਕਤਾ ਪ੍ਰਤੀ ਜਗਾਉਣ ਬਾਰੇ ਸਨ ਜੋ ਸਮੁੱਚੀ ਹੋਂਦ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖ ਪੀੜੀਆਂ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ, ਲੰਗਰ, ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਨੀਂਹ, ਸਿੱਧਾ ਉਹਨਾਂ ਨਮੂਨਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨਗੀਆਂ ਜੋ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹਨਾਂ ਹੀ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੌਰਾਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ, ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਰਸਮੀ ਨਾਮ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ। ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਖੁਦ ਦੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ, ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ-ਜਨਮੇ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਾਥੀ ਚਾਰ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਸ਼ਬਦ ਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੀਮਾਵਾਂ ਪਾਰ ਸਾਂਝੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸਥਾਈ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।