ਕੀਰਤਨ

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ, ਕੀਰਤਨ ਸਿੱਖ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਗਾਉਣ ਦਾ ਭਗਤੀ ਅਭਿਆਸ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਸਿੱਖ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਜੀਵਤ ਗੁਰੂ, ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਸਦੀਵੀ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ, ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਕੀਰਤਨ ਸੰਗੀਤ ਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਜੁੜਨ ਦਾ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਥਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਖੁਦ ਤੱਕ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੀਆਂ ਲੰਬੀਆਂ ਉਦਾਸੀਆਂ, ਯਾਤਰਾਵਾਂ, ਦੌਰਾਨ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ, ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਜੋ ਰਬਾਬ, ਇੱਕ ਤਾਰ ਵਾਲਾ ਸਾਜ਼, ਵਜਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਦੇ ਨਾਲ ਗਏ, ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਗਾਉਂਦੇ ਸਨ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਆਰੰਭ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣੇ। ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸ ਸਾਥ ਤੋਂ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਗਾਉਣਾ ਸਿੱਖ ਪੂਜਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਕੀਰਤਨ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਹੈ — ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿਮਨ। ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਇੱਕ ਨਿਰਧਾਰਤ ਰਾਗ, ਭਾਵ ਸੁਰੀਲਾ ਢਾਂਚਾ, ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਖੁਦ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੈ। ਰਾਗ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਧੁਨ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਹ ਇੱਕ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਮਨੋਭਾਵ ਹੈ ਜੋ ਹਿਮਨ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਉਭਾਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ 1604 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਲੇਖਕ ਜਾਂ ਤਾਰੀਖ ਦੀ ਬਜਾਏ ਰਾਗ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤਾ, ਇੱਕ ਢਾਂਚਾ ਜੋ ਅੰਗ 14 ਉੱਤੇ ਰਾਗ ਸਿਰੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਗ 1352 ਉੱਤੇ ਰਾਗ ਜੈਜਾਵੰਤੀ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਸੰਗੀਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਵਾਧਾ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਹ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਆਪਣੇ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਕੀਰਤਨੀਆ ਜੋ ਕਿਸੇ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਰਾਗ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੋਂ ਹੀ ਭਟਕਦਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਕੀਰਤਨ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਜਾਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਪਾਠ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਗਾਇਕ, ਜਿਸਨੂੰ ਰਾਗੀ ਜਾਂ ਕੀਰਤਨੀਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸ਼ਬਦ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਕਸਰ ਸੰਗੀਤਕ ਸਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ। ਅੱਜ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਸਾਜ਼ ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ, ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਹੱਥ ਨਾਲ ਚਲਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਕੀਬੋਰਡ ਸਾਜ਼ ਜੋ ਯੂਰਪੀ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਤਬਲਾ, ਹੱਥ ਦੇ ਢੋਲਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਜੋੜਾ, ਹਨ। ਵਧੇਰੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਤੁਸੀਂ ਰਬਾਬ, ਉਹੀ ਤਾਰ ਵਾਲਾ ਸਾਜ਼ ਜੋ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਹੇਤੁ ਵਜਾਇਆ ਸੀ, ਜਾਂ ਤਾਊਸ, ਇੱਕ ਗਜ਼ ਵਾਲਾ ਸਾਜ਼, ਵੀ ਸੁਣ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਪਰ ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ ਅਤੇ ਤਬਲਾ ਅੱਜ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਆਪਕ ਹਨ। ਹਾਲ ਦੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਨੇ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਦੀ ਧੁਨੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਹੇਤੁ ਰਬਾਬ-ਆਧਾਰਿਤ ਕੀਰਤਨ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਕੀਰਤਨ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਪੁਕਾਰ-ਅਤੇ-ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਗਾਇਕ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਇੱਕ ਪੰਗਤੀ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਇਸਨੂੰ ਵਾਪਸ ਦੁਹਰਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅੱਗੇ-ਪਿੱਛੇ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ, ਕੀਰਤਨ ਮੁੱਖ ਸੇਵਾ ਦੌਰਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਾਂਝਾ ਭੋਜਨ, ਲੰਗਰ, ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਗੀ ਜਥਾ, ਕੀਰਤਨ ਵਿੱਚ ਸਿਖਲਾਈ-ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ, ਗਾਇਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੰਗਤ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਨੀਵੇਂ ਮੰਚ ਉੱਤੇ ਬੈਠਦੇ ਹਨ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਹਾਲ ਦੇ ਅਗਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉੱਚੇ ਤਖ਼ਤ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਹਰ ਕੋਈ ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਜੋਂ, ਅਕਸਰ ਪਲਾਥੀ ਮਾਰ ਕੇ, ਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਦਾ ਹੈ। ਕੀਰਤਨ ਮਨੋਰੰਜਨ ਹੇਤੁ ਇੱਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਹ ਪੂਜਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹਿਕ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਗਾਇਨ ਦੌਰਾਨ, ਲੋਕ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਝੂਮ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਉਠਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਤਾਂ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਨੱਚ ਵੀ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਭਗਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸਵੈ-ਇੱਛਤ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ, ਸੇਵਾ ਦਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ।

ਸਿੱਖ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਪੂਰੇ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਹਿਮਨ ਗਾਉਂਦੇ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਗੀਤ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੇ, ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ, ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ। ਕੀਰਤਨ ਦੀ ਧੁਨੀ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ, ਹਿਰਦਾ ਖੋਲ੍ਹਣ, ਅਤੇ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਹੇਤੁ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ, ਕੀਰਤਨ ਨੂੰ ਸੇਵਾ, ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ, ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਅਤੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸਿੱਧਾ ਮਾਰਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਿੱਖ ਸਮੁਦਾਇ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਕੀਰਤਨ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ਤੇ, ਗਾਇਨ ਵਧੇਰੇ ਧਿਆਨਮਈ ਅਤੇ ਹੌਲੀ ਹੈ, ਲੰਬੇ ਵਿਰਾਮਾਂ ਨਾਲ, ਜਦਕਿ ਹੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜੀਵੰਤ ਅਤੇ ਲੈਅਬੱਧ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਕੀਰਤਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ, ਤੁਸੀਂ ਆਧੁਨਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਿੱਖ ਕੀਰਤਨ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਸਾਜ਼ਾਂ ਜਾਂ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੇ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ, ਪਰ ਮੂਲ ਅਭਿਆਸ ਉਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ: ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਹੇਤੁ ਗਾਉਣਾ। ਵਿਸਾਖੀ ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਦੀਵਾਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਤਿਉਹਾਰ ਅਕਸਰ ਕਈ ਘੰਟਿਆਂ ਹੇਤੁ ਕਈ ਰਾਗੀ ਜਥਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਗਾਇਨ ਲਗਭਗ ਬਿਨਾਂ ਰੁਕੇ ਜਾਰੀ ਰਹੇ ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਦੂਜੇ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਉਸ ਨਿਰੰਤਰ ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠਣ ਹੇਤੁ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਲੰਬੀ ਦੂਰੀ ਤੈਅ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸਿੱਖ ਪੂਜਾ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਹੇਤੁ, ਕੀਰਤਨ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹੁੰਚਯੋਗ ਅਤੇ ਭਾਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਬਿੰਦੂ ਹੈ, ਇੱਕ ਅਭਿਆਸ ਜੋ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ, ਪਿਛੋਕੜ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਗਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਹੇਤੁ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿੰਡ-ਪਿੰਡ ਲੈ ਗਏ ਸਨ। ਜੋ ਇੱਕ ਯਾਤਰੀ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਰਬਾਬੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਹਰ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਵਧਿਆ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੂਲ ਕਾਰਜ, ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਜੋ ਆਪਣੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਦੁਆਰਾ ਵਾਪਸ ਗੂੰਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਠੀਕ ਉਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਹ ਉਦੋਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਢਾਲਿਆ ਸੀ।