कीर्तन

शीख धर्मात कीर्तन म्हणजे शीखांच्या पवित्र ग्रंथ, गुरु ग्रंथ साहिब, मधील शबद गाण्याची भक्तिसाधना. गुरु ग्रंथ साहिब केवळ एक पवित्र पुस्तक नाही; शीख त्याला आपले जिवंत गुरु, आपल्या श्रद्धेचे शाश्वत मार्गदर्शक मानतात. म्हणूनच कीर्तन हा संगीत आणि स्वरांच्या माध्यमातून गुरूंच्या शिकवणुकीशी थेट जोडला जाण्याचा मार्ग आहे. ही परंपरा स्वतः गुरु नानकांपर्यंत जाते, जे आपल्या दीर्घ उदासी, म्हणजे प्रवासांत, भाई मरदाना यांच्यासह चालत असत. भाई मरदाना मुसलमान संगीतकार होते, जे रबाब वाजवत, एक तंतुवाद्य; आणि गुरु नानक ते शबद गात, जे पुढे गुरु ग्रंथ साहिबच्या आरंभाचा भाग बनले. शीख परंपरेच्या आरंभीच्या त्या सहवासातूनच, शास्त्र केवळ वाचण्याऐवजी गाणे हे शीख उपासनेच्या केंद्रस्थानी राहिले आहे.

शीख कीर्तनाच्या केंद्रस्थानी शबद आहे, म्हणजे गुरु ग्रंथ साहिबमधील एक भजन. प्रत्येक शबदाचा एक नेमून दिलेला राग, म्हणजे स्वररचनेचा आराखडा असतो, जो ग्रंथातच नमूद केलेला आहे. राग केवळ एक चाल नाही; ती एक आध्यात्मिक भाव किंवा मनोवस्था आहे, जी भजनाचा अर्थ उलगडण्यास मदत करते. जेव्हा गुरु अर्जन देव यांनी 1604 मध्ये अमृतसर येथे ग्रंथाचे संकलन केले, तेव्हा त्यांनी त्याची भजने कवी किंवा तारखेनुसार न लावता रागांनुसार मांडली; ही रचना अंग 14 वर राग सिरी पासून सुरू होऊन अंग 1352 वर राग जैजावंती ने संपते. या मांडणीचा अर्थ असा, की संगीत हे शब्दांवर नंतर चढवलेले अलंकरण नाही; ते ग्रंथाच्याच रचनेत अंतर्भूत आहे, आणि एखादा रागी गुरु ग्रंथ साहिबने नेमलेल्या रागाव्यतिरिक्त दुसऱ्या रागात शबद गायला, तर तो मूळ पाठापासूनच विचलन मानला जातो.

पारंपरिकरीत्या, कीर्तनाची सुरुवात एखादी प्रार्थना किंवा गुरु ग्रंथ साहिबमधील एका लहान पाठाने होते; मग मुख्य गायक, ज्याला रागी किंवा कीर्तनिया म्हटले जाते, निवडलेला शबद गातो, बहुधा वाद्यांच्या साथीने. आज सर्वाधिक वापरले जाणारे वाद्य म्हणजे हार्मोनियम, एक लहान हाताने चालवायचा की-बोर्ड वाद्य, जे एकोणिसाव्या शतकात युरोपीय मिशनऱ्यांनी भारतात आणले आणि नंतर शीख संगीतात स्वीकारले गेले; आणि तबला, हाताने वाजवली जाणारी ढोलकांची जोडी. अधिक पारंपरिक ठिकाणी तुम्हाला रबाब देखील ऐकू येईल, जे तेच तंतुवाद्य आहे जे भाई मरदाना गुरु नानकांसाठी वाजवत, किंवा तऊस, एक दांडीने वाजवले जाणारे वाद्य; परंतु हार्मोनियम आणि तबला आज सर्वात व्यापक आहेत. अलीकडच्या दशकांत काही गुरुद्वारांनी गुरु नानक आणि भाई मरदाना यांचा नाद पुन्हा मिळवण्यासाठी रबाब-आधारित कीर्तन पुनरुज्जीवित केले आहे.

कीर्तन सामान्यतः साद-आणि-प्रतिसाद या शैलीत गायले जाते. मुख्य गायक शबदाची एक ओळ गातो आणि संगत ती परत म्हणते. या पुढे-मागे होणाऱ्या क्रमाने एकतेची आणि सहभागाची प्रबळ भावना निर्माण होते. गुरुद्वारात कीर्तन मुख्य सेवेदरम्यान होते, ज्यात सामान्यतः प्रवचन आणि सामायिक भोजन, लंगर, यांचा समावेश असतो. रागी जत्था, कीर्तनात प्रशिक्षित संगीतकारांचा गट, गायनाचे नेतृत्व करतो. ते संगतीकडे तोंड करून एका खालच्या मंचावर बसतात, आणि सभागृहाच्या पुढील भागात एका उंच तख्तावर गुरु ग्रंथ साहिब विराजमान असतात. संगतीतील प्रत्येकजण नम्रता आणि समानतेचे चिन्ह म्हणून, बहुधा पालथी घालून, जमिनीवर बसतो. कीर्तन हे मनोरंजनासाठीचे सादरीकरण नाही; ते उपासनेचे सामूहिक कर्म आहे. गायनादरम्यान लोक डोळे मिटू शकतात, हळूहळू डोलू शकतात, किंवा भक्तीत हात वर करू शकतात. काही जण आनंदाने उभे राहून नाचतातही, जरी हा भक्तीचा उत्स्फूर्त आविष्कार आहे, सेवेचा अनिवार्य भाग नाही.

शीखांची श्रद्धा आहे की जेव्हा तुम्ही पूर्ण लक्ष आणि भक्तीने भजने गाता, तेव्हा तुम्ही केवळ गाणे सादर करत नसता; तुम्ही ईश्वराच्या नामावर ध्यान करत असता, नाम सिमरन. कीर्तनाचा नाद मन शांत करण्यासाठी, हृदय उघडण्यासाठी आणि उपासकाला परमेश्वराची उपस्थिती जाणवून देण्यासाठी असतो. यामुळेच कीर्तनाला सेवा, म्हणजे निःस्वार्थ सेवेचा एक प्रकार, आणि आध्यात्मिक मुक्तीचा थेट मार्ग मानले जाते. प्रदेश आणि विशिष्ट शीख समुदायानुसार कीर्तन सादर करण्याच्या पद्धतीत भिन्नता असते. काही ठिकाणी गायन अधिक ध्यानमग्न आणि संथ असते, दीर्घ विरामांसह; तर इतरत्र ते उत्साही आणि लयबद्ध असते.

शीख धर्मातील कीर्तनाची परंपरा प्राचीन आहे, पण ती सतत विकसितही होत आली आहे. आज आधुनिक वातावरणातही तुम्हाला शीख कीर्तन आढळू शकते, इलेक्ट्रॉनिक वाद्ये किंवा ध्वनिमुद्रित साथीसह; तरीही मूळ अभ्यास तोच राहतो: गुरु ग्रंथ साहिबमधील शबद भक्तीने, संगतीत, परमेश्वराशी जोडण्यासाठी गाणे. मोठे दिवाण आणि वैसाखीसारखे शीख उत्सव अनेकदा अनेक रागी जत्थे अनेक तासांसाठी एकत्र आणतात, जेणेकरून एक गट दुसऱ्याची जागा घेत असताना गायन जवळजवळ न थांबता चालू राहते; आणि यात्रेकरू शबदाच्या त्या अखंड प्रवाहात बसण्यासाठी विशेषतः लांबचा प्रवास करतात.

शीख उपासनेशी पहिल्यांदा परिचित होणाऱ्या कोणासाठीही कीर्तन हा सर्वात सुलभ आणि हृदयस्पर्शी प्रवेशबिंदू आहे: एक अशी साधना जी पार्श्वभूमी कोणतीही असो, सर्वांना त्या पवित्र शब्दांच्या गायनात सामील होण्याचे आमंत्रण देते, जे गुरु नानक आणि भाई मरदाना यांनी गावोगावी प्रथम नेले होते. जे एका प्रवासी गुरु आणि एका रबाबीपासून सुरू झाले, ते आज प्रत्येक खंडातील गुरुद्वारांत दररोज केली जाणारी साधना बनले आहे; तरीही त्याचे मूळ कार्य, म्हणजे नेमून दिलेल्या रागात गायलेला शबद आणि संगतीने त्याचा परत उमटणारा प्रतिध्वनी, तेच आहे जे भाई मरदाना यांनी गुरु नानकांचे शब्द प्रथम संगीतात बांधले तेव्हा होते.