गुरु नानक यांचा जन्म आणि बालपण

गुरू नानकांच्या सुरुवातीच्या जीवनाची नोंद जन्मसाखींमध्ये आहे — त्या पारंपरिक जन्मकथा आहेत, ज्या त्यांच्या निधनानंतर लवकरच शीख समुदायांनी जतन करून पुन्हा पुन्हा सांगितल्या. त्यांचा जन्म १४६९ मध्ये तलवंडी गावात झाला; आजच्या पाकिस्तानातील हे गाव ननकाना साहिब म्हणून ओळखले जाते. त्यांचे पालक मेहता कालू आणि माता तृप्ता होते, ज्यांनी आपल्या पुत्राचे नाव नानक ठेवले. बहुतेक जन्मसाखी, ज्यात पुरातन जन्मसाखीचा समावेश आहे, त्यांचा जन्म संवत १५२६ मध्ये वैशाख महिन्यात झाल्याचे सांगतात (उत्तर भारतात आजही वापरले जाणारे विक्रमी संवत हे वर्ष आहे). तरीही आधुनिक काळात त्यांची गुरुपूरब (जन्मोत्सव) कार्तिक पौर्णिमेला साजरी करण्याची व्यापक परंपरा नंतरच्या भाई बाला जन्मसाखीतून आलेली आहे; विद्वान या ग्रंथाला पुरातन वृत्तांतापेक्षा कमी विश्वासार्ह मानतात. शीख संस्था आजही कोणती तारीख पाळावी याबाबत विभागलेल्या आहेत — हा एक छोटा पण खरा मतभेद आहे, जो शीख परंपरेने पूर्णपणे सोडवलेला नाही.

अगदी लहानपणापासूनच नानकांच्या भोवतालच्या लोकांना काहीतरी असामान्य जाणवले. ते क्वचितच रडत, आणि कुटुंबातील सदस्य अनेकदा म्हणत की त्यांच्या डोळ्यांत एखाद्या अर्भकाच्या वयापेक्षा कितीतरी अधिक खोली आहे. मोठे होऊन ते शाळेत स्थानिक भाषा शिकण्यासाठी पाठवले गेले. त्यांचे शिक्षक लवकरच जाणले की ते सामान्य विद्यार्थी नाहीत. त्यांनी ईश्वराच्या स्वरूपाविषयी आणि अस्तित्वाच्या उद्देशाविषयी असे सखोल प्रश्न विचारले की मोठमोठे विद्वानही थक्क झाले; आणि इतर मुले त्यांच्या भोवती खेळत असताना ते अनेकदा शांत ध्यानात बसलेले आढळत.

नानकांच्या बालपणातील सर्वात प्रसिद्ध कथा कुटुंबाच्या गुरांच्या चराईशी संबंधित आहे. गुरांच्या कळपाची राखण करण्याचे काम दिले असता, बालक नानक त्याऐवजी ध्यानात गढून बसले. गुरे शेजारच्या शेतात शिरली आणि पिकावर चरू लागली. राय बुलार भट्टी, जे मुस्लिम सरदार होते आणि त्या भागाचे स्थानिक जमीनदार म्हणून शासन करत होते, नुकसान पाहून संतापून तेथे आले. जन्मसाखींच्या नोंदीनुसार, त्यांना बालक शांतपणे बसलेला आढळला — एका मोठ्या नागाने, त्याला दंश करण्याऐवजी उन्हापासून संरक्षण करण्यासाठी आपला फणा त्याच्यावर धरलेला होता. राय बुलार या दृश्याने खोलवर हलून गेले, आणि त्यांचा विश्वास बसला की ते कोणी सामान्य बालक नसून दैवी स्पर्श लाभलेल्या आत्म्याकडे पाहत आहेत.

राय बुलार यांची नानकांविषयीची ओळख एका क्षणात नव्हे, तर पुढील भेटींच्या मालिकेतून अधिक दृढ होत गेली. जेव्हा जेव्हा मेहता कालू आपल्या पुत्राच्या सांसारिक व्यापारातील स्पष्ट अनास्थेमुळे निराश होत, तेव्हा तेव्हा राय बुलार वारंवार बालकाच्या बाजूने मध्यस्थी करत, असे स्मरण आहे. राय बुलार यांनी वडिलांना सांगितले की नानक एक महान आत्मा आहेत, जे जगात प्रकाश आणण्यासाठी नियत आहेत, आणि त्यांना स्वतःचा मार्ग अनुसरण्याची मुभा दिली पाहिजे. राय बुलार यांचा पाठिंबा केवळ शब्दांपुरता मर्यादित राहिला नाही. परंपरेनुसार, त्यांनी अखेरीस नानक आणि त्यांच्या कुटुंबाच्या समर्थनार्थ आपल्या शेतजमिनीचा मोठा भाग दान केला; ती नंतर हजारो एकर असल्याचे मानले गेले. शीख स्मृती हे दान त्या विश्वासाला श्रेय देते, जो नागाच्या छायेतील त्या दुपारने त्यांच्या मनात प्रथम रुजवला होता.

नानकांच्या वडिलांनी आपल्या मुलाला व्यावहारिक, सांसारिक कौशल्यांकडे — व्यापार, हिशेब, पैशाचे व्यवस्थापन — वळवण्याचा वारंवार प्रयत्न केला. एका विशेष प्रसिद्ध प्रसंगात, मेहता कालू यांनी नानकांना पैसे देऊन बाजारात फायदेशीर व्यवहार करण्यासाठी पाठवले. त्यांनी याला “खरा व्यापार” म्हटले. वाटेत नानकांना भुकेल्या साधूंचा एक गट भेटला — भोजनाविना असलेले पवित्र पुरुष. त्यांनी माल विकत घेऊन पुन्हा विकण्याऐवजी ती संपूर्ण रक्कम त्यांना जेवू घालण्यात खर्च केली. जेव्हा ते रिकाम्या हाताने घरी परतले, तेव्हा त्यांचे वडील संतापले. नानकांनी समजावले की त्यांनी खरे तर उपलब्ध असलेला सर्वात खरा व्यवहार पूर्ण केला होता: भुकेल्यांना अन्न देणे आणि दैवी तत्त्वाची थेट सेवा करणे, त्याऐवजी असा नफा कमावणे जो स्वतःखेरीज कोणाच्याही उपयोगी पडत नाही. शीख परंपरा या प्रसंगाला सच्चा सौदा, म्हणजे “खरा व्यवहार” म्हणून स्मरते, आणि ते नानक आपल्या प्रौढ आयुष्यभर ज्या शिकवणीचा प्रसार करत राहिले, तिचे सर्वात स्पष्ट सुरुवातीचे विधान म्हणून आजही सांगितले जाते: जेव्हा आध्यात्मिक आणि भौतिक संपत्ती एकाच तराजूवर ठेवल्या जातात, तेव्हा आध्यात्मिक संपत्ती प्रत्येक वेळी अधिक वजनदार ठरते.

नानक वयात येत असताना, एक शहाणे आणि पवित्र शिक्षक म्हणून त्यांची कीर्ती संपूर्ण प्रदेशात पसरली. राय बुलार आयुष्यभर त्यांचे समर्थक आणि पुरस्कर्ते राहिले. तलवंडी गाव स्वतःच एक तीर्थस्थान बनले, जे आज ननकाना साहिब म्हणून ओळखले जाते; या सुरुवातीच्या कथांचे स्थळ पाहण्यासाठी जगभरातील शीख भाविक तेथे आजही येतात. शीख स्मृती पुन्हा पुन्हा ज्या बालपणीच्या खुणांकडे परत जाते — त्यांचे सखोल प्रश्न, त्यांची ध्यानमय शांती, भुकेल्यांना अन्न देणे कोणत्याही नफ्यापेक्षा अधिक मौल्यवान आहे हा त्यांचा आग्रह — त्या कधीही केवळ बालपणीची विक्षिप्तता म्हणून पाहिल्या गेल्या नाहीत. सुरुवातीपासूनच त्या गुरू नानक जगाला देणार असलेल्या शिकवणीची पहिली दृश्य चिन्हे म्हणून वाचल्या गेल्या: ईश्वराची एकता, जात किंवा पंथ कोणताही असो प्रत्येक व्यक्तीची समानता, आणि संचयाऐवजी भक्ती आणि सेवेवर उभे असलेले जीवन.

शीख विद्वानांनी या बालपणीच्या कथांमधील चमत्कारी घटक — नागाची छाया, सूर्याच्या विरुद्ध सरकणारी छाया — यांना त्यांच्या नैतिक गाभ्याच्या तुलनेत किती महत्त्व द्यावे, यावर दीर्घकाळ चर्चा केली आहे. जन्मसाखी स्वतः आधुनिक अर्थाने ऐतिहासिक वृत्तांत म्हणून कधीच लिहिल्या गेल्या नाहीत; त्या शिकवण्यासाठी रचल्या गेल्या होत्या, आणि त्यातील चमत्कार नानक आधीपासूनच कोण होते, आणि त्यांनी सार्वजनिक प्रचार सुरू करण्याच्या खूप आधीपासून कोण होते, याकडे निर्देश करणारी चिन्हे म्हणून काम करतात. वाचक नागाला शाब्दिक अर्थाने घेतो की भक्तिचित्र म्हणून, दोन्ही वाचनांत प्रसंगाचे खरे कार्य एकसारखेच आहे: तो क्षण चिन्हांकित करते जेव्हा एका बाहेरील निरीक्षकाने — एका मुस्लिम जमीनदाराने, ज्याला हिंदू शेतकऱ्याच्या विचित्र मुलाला पाठिंबा देण्याचे काही कारण नव्हते — नानकांमध्ये प्रथम असे काहीतरी ओळखले, जे त्या बालकाच्या स्वतःच्या कुटुंबाला नाव देणे कठीण गेले होते.