गुरु नानक यांच्या उदासी

शीख धर्माचे संस्थापक गुरू नानक यांनी 1500 ते 1524 सालादरम्यान चार विस्तृत प्रवास केले, जे उदासी म्हणून ओळखले जातात; उदासी म्हणजे “प्रवास” किंवा “भ्रमण”. या प्रवासांनी त्यांना हजारो मैल नेले — आजचा भारत, पाकिस्तान, बांगलादेश, श्रीलंका, नेपाळ, तिबेट, आणि अरबस्तानातील मक्केपर्यंतचा प्रदेश त्यात समाविष्ट होता. त्यांचा हेतू जिंकणे किंवा धर्मांतर करणे नव्हता, तर सर्व श्रद्धा आणि पार्श्वभूमीच्या लोकांशी संवाद साधणे, एका ईश्वराची आपली दृष्टी सामायिक करणे, आणि जातीय भेदभाव व पोकळ कर्मकांडासारख्या सामाजिक अन्यायांना आव्हान देणे हा होता. त्यांच्यासोबत त्यांचे आजीवन सोबती, भाई मरदाना, प्रवास करत; ते एक मुसलमान संगीतकार होते, जे रबाब नावाचे तंतुवाद्य वाजवत, तर गुरू नानक आपली शबदे गात. त्यांची ही भागीदारी त्यांनी उपदेशलेल्या सौहार्दाचे प्रतीक होती. चारही उदासींचे मुख्य प्रसंग पुरातन जन्मसाखीत जतन आहेत, जी गुरूंच्या जीवनाचे सर्वात जुने उपलब्ध पारंपरिक चरित्र आहे.

पहिली उदासी, 1500 ते 1506 या काळात, गुरू नानकांना दिल्ली व बनारसमार्गे पूर्वेकडे बंगाल आणि आसामपर्यंत घेऊन गेली. पुरातन जन्मसाखीत नोंदलेल्या एका प्रसिद्ध प्रसंगात, ते सूर्यग्रहणाच्या रात्री तीर्थनगरी कुरुक्षेत्रात पोहोचले; तेव्हा पवित्र सरोवरावर एक मोठी जत्रा जमली होती, कारण त्या क्षणी स्नान केल्याने पाप धुतले जाते, असा विश्वास होता. गुरू नानकांनी भाई मरदानांकडून हरणाच्या मांसाचा स्वयंपाक करवला; एकत्र जमलेले ब्राह्मण, तीर्थक्षेत्रावर ग्रहणाच्या वेळी ते मांस शिजवणे हे विशेषतः गंभीर पाप मानत होते.

पुजाऱ्यांनी संतापाने आक्षेप घेतला, तेव्हा गुरू नानकांनी त्यांना थेट उत्तर दिले: हरणाचे मांस शिजवणे पाप मानले जात असेल, तर माणसाची हत्या पुण्य कशी मानता येईल? प्राण्याला मारणे चुकीचे असेल, तर माणसाला मारणे योग्य कसे ठरेल, असे त्यांनी विचारले. या फटकाऱ्याने पुजाऱ्यांचा निवडक संताप उघड केला — एका भोजनाचा निषेध करताना, कितीतरी गंभीर हिंसेवर ते मौन बाळगत होते. यातून गुरू नानक आपल्या संपूर्ण प्रवासात वारंवार परत आलेला विषयही मांडला गेला: सच्च्या करुणेपासून वेगळी असलेली कर्मकांडीय शुद्धता ही खरे तर कोणतीच शुद्धता नाही.

दुसरी उदासी, 1506 ते 1513 या काळात, त्यांना दख्खनमार्गे दक्षिणेकडे आणि अखेर समुद्रमार्गे श्रीलंका बेटावर घेऊन गेली; तेथे त्यांनी राजा शिवनाभ यांच्या दरबारास भेट दिली. राजा गुरू नानकांच्या शिकवणीने प्रभावित झाले आणि त्यांना राहण्याचा आग्रह केला. गुरू नानकांनी सर्व मानवांच्या समानतेवर आणि जातीच्या अभिमानाच्या निरर्थकतेवर प्रवचने दिली. या उदासीची एक प्रसिद्ध कथा सांगते की राजाच्या दरबाऱ्यांनी गुरू नानकांची परीक्षा घेण्यासाठी त्यांना सोन्याच्या ताटात भोजन वाढले, आणि एका मजुराचे भोजन साध्या मातीच्या वाडग्यात ठेवले. गुरू नानकांनी सोन्याच्या ताटातून खाण्यास नकार दिला आणि त्याऐवजी त्या मजुरासोबत बसले, असे म्हणत की परमेश्वराचे प्रेम नम्रतेत मिळते, संपत्ती किंवा पदात नव्हे.

तिसरी उदासी, 1514 ते 1518 या काळात, त्यांना उत्तरेकडे काश्मीर, नेपाळ आणि तिबेटपर्यंत घेऊन गेली. या खडतर प्रदेशांत त्यांचा सामना अशा तपस्वी आणि योग्यांशी झाला, जे मुक्तीच्या शोधात कठोर शारीरिक तपश्चर्या करत. गुरू नानकांनी त्यांच्याशी शास्त्रार्थ केला आणि शिकवले की खरा योग शरीराला यातना देण्यात नसून, संसारात प्रामाणिकपणे जगताना मन परमेश्वरावर केंद्रित ठेवण्यात आहे. जन्मसाखी परंपरेत स्मरल्या जाणाऱ्या एका संवादात, त्यांनी एकत्र जमलेल्या योग्यांना सांगितले की परमेश्वरापर्यंत पोहोचण्यासाठी कुटुंब त्यागण्याची किंवा पर्वतांत भटकण्याची गरज नाही; घरी राहून प्रामाणिकपणे काम करणे, इतरांबरोबर वाटून घेणे आणि दिव्य नामाचे स्मरण करणे, हाच सर्वोच्च योग आहे.

चौथी आणि अंतिम उदासी, 1519 ते 1524 या काळात, त्यांना पश्चिमेकडे मध्य पूर्वेपर्यंत घेऊन गेली. या प्रवासातील सर्वात प्रसिद्ध प्रसंग म्हणजे इस्लामच्या सर्वात पवित्र स्थळ, मक्का नगरीला गुरू नानकांची भेट. जन्मसाखी परंपरेनुसार, ते विश्रांतीसाठी आडवे झाले, आणि त्यांचे पाय सर्वात पवित्र मंदिर काबाच्या दिशेने होते. एका मुसलमान रखवालदाराने रागाने त्यांना पाय हलवण्यास सांगितले, कारण ते परमेश्वराच्या घराच्या दिशेने आहेत. गुरू नानकांनी शांतपणे उत्तर दिले: तर माझे पाय तिकडे करा जिकडे परमेश्वर नाही. गुरूंनी मांडलेल्या या मुद्द्याने रखवालदार थक्क झाला: परमेश्वर सर्वत्र आहे, कोणत्याही एका दिशेपुरता किंवा वास्तूपुरता मर्यादित नाही. ही भेट, चारही उदासींमधील इतर अनेक भेटींप्रमाणे, गुरू नानकांच्या मूळ संदेशाचा सार होती: परमेश्वर प्रत्येक स्थान, कर्मकांड आणि पंथाच्या पलीकडे आहे, आणि खरी श्रद्धा सर्व लोकांबद्दलच्या प्रेमात व सेवेत प्रकट होते.

आपल्या उदासींच्या काळात गुरू नानकांनी अनेक शबदे रचली, जी पुढे शिखांच्या पवित्र ग्रंथ गुरू ग्रंथ साहिबमध्ये संकलित झाली. त्यांनी एक साधा मार्ग शिकवला: परमेश्वराचे स्मरण करा, प्रामाणिकपणे उपजीविका मिळवा, आणि इतरांबरोबर वाटून घ्या. हीच त्रिगुणी शिस्त नंतरच्या शीख पिढ्या नाम जपो, किरत करो आणि वंड छको या नावांनी ओळखतील. त्यांचे प्रवास धर्मांतरासाठी नव्हते, तर सर्व अस्तित्वाच्या मुळाशी असलेल्या एकतेबद्दल लोकांना जागृत करण्यासाठी होते. नंतरच्या शीख पिढ्या गुरुद्वारा, लंगर आणि कीर्तन यांसारख्या शीख संस्थांची मुळे थेट त्या आदर्शांपर्यंत नेतील, ज्यांचा प्रथम नमुना गुरू नानकांनी याच प्रवासांदरम्यान घालून दिला होता — त्या संस्थांना औपचारिक नावे मिळण्याच्या खूप आधी. भाई मरदाना त्यांच्या मृत्यूपर्यंत त्यांच्या सोबत राहिले; आणि त्यांचे एकत्र प्रवास — एक हिंदू-जन्मलेले गुरू आणि त्यांचे मुसलमान सोबती, चार धर्मांच्या सर्वात पवित्र स्थळी एकाच शबदाचे गायन करत — हे शीख परंपरेतील धार्मिक सीमांच्या पलीकडील सामायिक मानवतेच्या सर्वात चिरस्थायी प्रतीकांपैकी एक राहिले आहे.