हउमै

शीख शिकवणीत हउमै, म्हणजे शब्दशः “मी-पणा” किंवा “माझेपणा”, हा मानवी अस्तित्वाचा मूलभूत आध्यात्मिक रोग मानला जातो. गुरु ग्रंथ साहिबाच्या अंग ४६६ वर, आसा दी वार (एक भक्तिगीत-काव्य), जी गुरु अंगद देव यांनी रचली असे नमूद आहे, तिच्यात हउमैला दीरघ रोग म्हटले आहे, म्हणजे दीर्घ आणि जुनाट आजार. मूळ पंजाबी वाक्य “हउमै दीरघ रोगु है” असे आहे. त्याच वेळी ते हेही सांगते की उपाय त्याच रोगाच्या आत आहे. अहंकार-केंद्रित अभिमान आणि पूर्ण स्वावलंबनाचा भ्रम हाच माणसाला आपण पूर्णपणे स्वतंत्र आहोत असे पटवतो. तो स्वतःला मोठ्या दैवी इच्छेचे साधन न मानता स्वतःच्या जीवनाचा मध्यवर्ती कर्ता मानू लागतो. आजार आणि त्याचा अंतर्भूत उपाय, दोन्ही नाव घेणारी आसा दी वारची ही एक ओळ शीख चिंतनातील सर्वाधिक उद्धृत केल्या जाणाऱ्या ओळींपैकी एक बनली आहे. अहंकाराचा नाश बाहेरून का करता येत नाही, हे समजावून सांगताना शीख शिक्षक तिचा वारंवार संदर्भ देतात.

शीख समजुतीनुसार हउमै मनाने उभी केलेली एक अदृश्य भिंत आहे, जी मर्यादित व्यक्तिगत आत्मा, म्हणजे जीव, आणि असीम दैवी सत्य, वाहेगुरु, यांना वेगळे करते. हउमैने बांधलेली व्यक्ती स्वतःला दैवी इच्छेचे साधन म्हणून न पाहता विश्वाचे केंद्र मानते. हा दृष्टिकोन ताबा, आसक्ती आणि स्वतःच्या तात्कालिक चिंतांपलीकडील कोणत्याही गोष्टीविषयी आध्यात्मिक आंधळेपणा निर्माण करतो. हउमैच्या प्रभावाखाली नाती, यश आणि दुःखसुद्धा मूलतः ते स्वतःसाठी काय अर्थ सांगतात यावर आधारित होतात, ज्या मोठ्या दैवी वास्तवाचा ते खरे तर भाग आहेत त्यावर नव्हे. शीख शिकवण मानते की ही भिंत एकदाच बांधून तशीच उभी राहत नाही. प्रत्येक क्षणी, प्रत्येक विचार आणि कृतीद्वारे ती पुन्हा उभारली जाते, जेव्हा ते विचार व कृती ज्या दैवी इच्छेची सेवा करतात तिच्याऐवजी “मी” आणि “माझे” यांवर केंद्रित असतात. वरवर शांत वाटणारा क्षणही त्या शांततेखाली मन स्वतःच्या चिंतेत गुंतलेले असेल, तर त्याच भिंतीची पुनर्रचना शांतपणे करू शकतो.

गुरमत, म्हणजे गुरूंची स्वतःची शहाणीव, दृष्टिकोनातून हउमै हा केवळ मानसिक दोष नाही. ते माया, म्हणजे लौकिक सृष्टीच्या अंतर्गत रचनेसारखे आहे. व्यक्तिगततेचे तेच घर्षण ते पुरवते, ज्यामुळे लौकिक जीवन आणि नैतिक निवड शक्य होते. कारण स्वतंत्र अस्मितेचे भान नसलेला जीव काही निवडू तरी शकेल का, हाच प्रश्न आहे. शीख शिकवण व्यक्तिमत्त्व पूर्णपणे पुसून टाकण्यास सांगत नाही, तर ते कशासाठी काम करते ते बदलण्यास सांगते. परंतु नियंत्रणाशिवाय सोडले, तर हउमै साध्या देहधारी जीवनातील वैशिष्ट्याऐवजी तुरुंग बनते. शीख धर्मग्रंथांत सर्वत्र नमूद केलेले पाच आंतरिक चोर त्याला इंधन पुरवतात: काम (वासना), क्रोध (राग), लोभ (लालसा), मोह (आसक्ती) आणि अहंकार (गर्व). हे एकत्रितपणे आत्म्याचे दैवी गुण लुटतात आणि माणसाला क्षणभंगुर भौतिक सुखांच्या मागे लावतात. तो आपल्या खऱ्या आध्यात्मिक उगमाला पूर्णपणे विसरतो. प्रत्येक इच्छा पूर्ण झाल्यावरचे क्षणिक समाधान हेच शाश्वत शांती आहे असे तो समजतो, जी केवळ दैवी शरणागतीने मिळू शकते.

हउमैचे प्रकटीकरण मानवी अनुभवाच्या प्रत्येक स्तरात झिरपते. ते सामाजिक रचना, खासगी इच्छा आणि दैनंदिन जीवनातील शांत चिंतांना आकार देते. जन्म आणि मृत्यू, वेदना आणि आनंद, आणि स्व व जग यांच्यातील द्वैताची जाणीव, हे सर्व अहंकाराच्या सततच्या प्रमाणीकरणाच्या आणि स्वतःच्या परिस्थितीवरील नियंत्रणाच्या गरजेमुळे अधिक तीव्र होते. जेव्हा मन हउमैने ढगाळ झालेले असते, तेव्हा दानधर्म किंवा धार्मिक विधीसुद्धा स्तुती आणि मान्यतेच्या इच्छेने भ्रष्ट होऊ शकतात. बाहेरून उदार दिसणारी कृती आतून आध्यात्मिकदृष्ट्या पोकळ ठरते, कारण कृतीमागील हेतू कृतीइतकाच महत्त्वाचा असतो, असे शीख शिकवण आग्रहाने सांगते. प्रत्येक कृतीच्या खाली अहंकार “मी” आणि “माझे” कुजबुजत राहील, तोपर्यंत खरी शांती आवाक्याबाहेर राहते, कारण आत्मप्रतिष्ठेचा अंधार जिथे आहे तिथे दैवी प्रकाशाला जागाच नसते.

शीख तत्त्वज्ञान हउमैला अटळ शाप मानत नाही, तर वाहेगुरूंच्या कृपेने आणि गुरूंच्या मार्गदर्शनाने बरा होऊ शकणारा विकार मानते. हउमै विरघळवण्याचा मार्ग सिमरन ने सुरू होतो, म्हणजे दैवी नामाचे सतत स्मरण. प्रत्येक उच्चारासोबत ते चेतनेचे केंद्र स्वतःपासून निर्मात्याकडे वळवते. सेवा, म्हणजे मान्यतेच्या अपेक्षेविना केलेली निःस्वार्थ सेवा, आणि सत्संग, म्हणजे पवित्र आणि प्रामाणिक लोकांची संगत, हे सिमरनसोबत काम करतात. ते साधकाला हळूहळू आपली वैयक्तिक इच्छा हुकम, म्हणजे दैवी व्यवस्थेपुढे समर्पित करायला शिकवतात, प्रत्येक परिस्थितीत स्वतःच्या पसंतीच्या निकालाचा आग्रह धरण्याऐवजी. या तिन्ही साधनांपैकी कोणतीही घाईने किंवा एकट्याने काम करत नाही. शीख शिकवण त्यांना एक एकच निर्णायक टप्पा नव्हे, तर सातत्यपूर्ण दैनंदिन शिस्त म्हणून वर्णन करते.

नम्रता, ध्यान आणि प्रेमाद्वारे हउमैचा भ्रम विरघळतो, आणि शीख शिकवणीनुसार जे सुरुवातीपासून खरे होते ते प्रकट होते: निर्माता आणि सृष्टी मूलतः एकच आहेत, आणि अहंकाराच्या सततच्या आग्रहानेच ते वेगळे भासतात. अंग ४६६ वरील गुरु अंगद देव यांची ओळ नेमके हेच सांगते, की उपाय रोगाच्या आतच आहे. हे शब्दरचनेत विरोधाभासी आहे, असे शीख भाष्यकारांनी दीर्घकाळ मानले आहे, आणि ती केवळ योगायोग नाही. हउमै एखाद्या बाहेरील शक्तीने नष्ट होत नाही, तर त्याच आत्मजागरूकतेने नष्ट होते, जी चुकीच्या दिशेने वळली तेव्हा तोच आजार निर्माण करत होती. योग्य दिशेने, दैवी स्मरणाच्या नम्रतेकडे वळवल्यास, तीच जागरूकता औषध बनते. ज्या “मी-पणा”च्या क्षमतेने भिंत उभारली, तीच आता ती आतून एक एक दगड काढून पाडते.