इक ओंकार

शीख धर्मशास्त्राच्या अगदी केंद्रस्थानी इक ओंकार विराजमान आहे, मूल मंत्राचा तो प्रारंभिक वाक्यांश ज्याने जपुजी साहिब आणि स्वतः गुरू ग्रंथ साहिब सुरू होतात; तो धर्मग्रंथाच्या सर्वात पहिल्या पानावर, अंग १ वर, अंकित आहे. तो पंजाबी अंक “इक” (एक) आणि “ओंकार” यांना जोडतो, ज्याचे मूळ विद्वान संस्कृतमधील “ओम” मध्ये शोधतात, ती पवित्र ध्वनी जी भारतातील अनेक परंपरा परम सत्यासाठी वापरतात. गुरू नानकांनी हा जोडलेला शब्द इतर कोणत्याही उपदेशाच्या आधी ठेवला, जेणेकरून गुरू ग्रंथ साहिबच्या प्रत्येक वाचकाचा सामना इतर कशाच्याही आधी दैवी एकत्वाच्या या घोषणेशी व्हावा.

इक ओंकारनंतर येणारा मूल मंत्र पूर्ण स्वरूपात असा आहे: इक ओंकार, सत नाम, करता पुरख, निरभउ, निरवैर, अकाल मूरत, अजूनी, सैभं, गुर प्रसाद. हे मूळ सूत्र गुरू नानकांनी रचले, आणि परंपरेनुसार त्याची शेवटची ओळ त्यांचे उत्तराधिकारी गुरू अंगद यांनी नोंदवली. प्रत्येक पद त्या एकाच प्रारंभिक सत्यात एक नवे पैलू जोडते.

सत नाम म्हणजे नाम हेच सत्य आहे, म्हणजे परमेश्वराचे स्वरूपच शाश्वत सत्य आहे, बाहेरून लावलेले कोणते लेबल नाही. करता पुरख परमेश्वराला निर्माता-अस्तित्व म्हणून नाव देतो, प्रत्येक कारण आणि प्रत्येक परिणामामागील कर्ता, दूरवर बसून विश्व निर्माण करून त्यापासून अलिप्त झालेला वास्तुशिल्पी नाही. निरभउ आणि निरवैर हे सत्य भयरहित आणि वैरविरहित असल्याचे घोषित करतात. अकाल मूरत, अजूनी आणि सैभं एकत्र मिळून अशा स्वरूपाचे वर्णन करतात जे काळाच्या पलीकडचे, जन्माच्या पलीकडचे आणि स्वयंभू आहे, ज्याला अस्तित्वात आणण्यासाठी कोणत्याही दुसऱ्या कारणाची गरज नाही. सूत्र गुर प्रसादाने संपते, जे शिकवते की हे सत्य साधकाला केवळ गुरूच्या कृपेनेच कळते, केवळ बौद्धिक युक्तिवादाने नव्हे.

इक ओंकार हे प्रतिपादन करतो की केवळ एकच परम सत्य अस्तित्वात आहे, अनंत आणि अविभाज्य, आणि हे सत्य त्या सर्व विभाजनांच्या पलीकडे आहे जी माणूस त्यावर लादण्याचा मोह धरतो. ते ना स्त्री आहे ना पुरुष, ना काळाच्या बंधनात आहे ना कोणत्या एका भौतिक रूपात बंदिस्त आहे, तर सर्व अस्तित्वाचा पाया म्हणून शाश्वत सत्य म्हणून विद्यमान आहे. विद्वान पशौरा सिंह यांनी याला दैवी एकत्व म्हटले आहे: परम सत्ता एक आहे, तिच्यासारखा दुसरा कोणी नाही, आणि त्याच वेळी अस्तित्वातील सर्व गोष्टींचा उगम आणि ध्येय तीच आहे. ही दृष्टी महत्त्वाची आहे कारण ती जात, प्रदेश किंवा पंथाच्या रेषांवर परमेश्वराची विभागणी करण्याची सोपी वाट नाकारते, जी मानवी समाजांना अनेकदा विभागते.

शीख दृष्टीत इक ओंकार हा कोणी दूर स्वर्गातून राज्य करणारा देव नाही, तर विश्वाच्या ताण्याबाण्यात विणलेली अंतर्यामी उपस्थिती आहे. हे दैवी सत्य आपल्या पारलौकिक अवस्थेत निर्गुण आहे, तरीही सृष्टीमधील आपल्या प्रकटीकरणामुळे ते सगुण होते. प्रत्येक तारा, प्रत्येक अणू आणि जीवनाचा प्रत्येक श्वास या एकाच सत्याचे प्रतिबिंब मानला जातो, ज्यामुळे संपूर्ण विश्वच परमेश्वराचे एक पवित्र प्रकटीकरण ठरते, त्यापासून वेगळी उभी असलेली निर्जीव जड वस्तू नव्हे. शीख परंपरा याच सत्याला विशिष्ट गुणावर भर देण्यानुसार इतर नावांनीही ओळखते: अकाल पुरख, शाश्वत पुरुष; निरंकार, आकाररहित; आणि वाहेगुरू, तो अद्भुत सार्वभौम प्रभू, जो भक्तीसाधनेत आणि नामजपात सर्वाधिक स्मरला जातो.

इक ओंकार गुरमुखी लिपीत 'ੴ' या स्वरूपात, एका सलग चिन्हाच्या स्वरूपात लिहिला जातो, जो दोन वेगळ्या शब्दांऐवजी एकच सलग चिन्ह आहे, आणि आधुनिक संगणनात वापरल्या जाणाऱ्या युनिकोड मानकातही त्याचे स्वतःचे सांकेतिक स्थान आहे. हे चिन्ह गुरुद्वाऱ्यांच्या प्रवेशद्वारांना सजवते, शीख निशाण साहिबवर दिसते, आणि भाविकांनी बाळगलेल्या धार्मिक वस्तूंवर कोरले जाते. त्याची पोहोच समकालीन सार्वजनिक जीवनापर्यंतही पसरली आहे: २०१९ मध्ये, गुरू नानकांच्या ५५०व्या जन्मजयंतीनिमित्त, एअर इंडियाने आपल्या एका बोईंग ७८७ विमानावर इक ओंकार चिन्ह रंगवले, दैवी एकत्वाचे प्रतीक आकाशात नेत.

साधकासाठी इक ओंकार जाणणे म्हणजे स्वतःमध्ये आणि इतर प्रत्येक जीवात तीच दैवी ठिणगी पाहणे, अशी जाणीव जी विभक्तता, अहंकार आणि द्वैताचे ते भ्रम पुसून टाकते जे अन्यथा मानवी अस्तित्वाला चिन्हांकित करतात. इक ओंकारावर ध्यान करून आणि दैवी नामाचा जप, ज्याला नाम जपणा म्हणतात, करून भक्ताचे मन या एकाच मूलभूत सत्याशी जोडले जाते, ज्यामुळे शीख शिकवणीनुसार नैसर्गिकरीत्या निःस्वार्थ सेवा, जिला सेवा म्हणतात, आणि सार्वत्रिक प्रेमाकडे वळलेले जीवन निर्माण होते, स्वार्थाकडे नव्हे. ही साधना तत्काळ नव्हे, तर क्रमिक मानली जाते, ही आयुष्यभराची अशी वाटचाल आहे ज्यात लक्ष पुन्हा पुन्हा धर्मग्रंथाच्या पहिल्या पानावर नोंदवलेल्या त्या एकाच सत्याकडे वळवले जाते.

त्यामुळे इक ओंकार शीख आध्यात्मिक प्रवासाचा आरंभबिंदू आणि अंतिम गंतव्य अशा दोन्ही भूमिका बजावतो. तो गुरू ग्रंथ साहिबला कोणत्याही उपदेशाचा उलगडा होण्यापूर्वी एक घोषणा म्हणून उघडतो, आणि हीच ती क्षितिजरेषा आहे ज्याकडे धर्मग्रंथातील प्रत्येक पुढील उपदेश परत निर्देश करतो. गुरू नानकांनी हा वाक्यांश सर्वप्रथम ठेवणे हीच स्वतः एक शिकवण होती: नैतिकता, कर्मकांड किंवा सामाजिक जीवनाच्या कोणत्याही शिकवणीला अर्थ येण्यापूर्वी, परमेश्वराचे एकत्व आणि निराकारत्व हा तो पाया म्हणून प्रस्थापित करणे आवश्यक होते ज्यावर बाकी सर्व काही उभे आहे. या अर्थाने, संपूर्ण गुरू ग्रंथ साहिब हे त्याच्या प्रारंभिक शब्दात आधीच पूर्णपणे उपस्थित असलेल्या सत्याचे विस्तारित उलगडणे म्हणून वाचता येते. ग्रंथातील अनेक रागांमध्ये आणि अनेक वाणींमध्ये येणारे प्रत्येक शबद, मग ते शीख गुरूंनी रचलेले असो वा इतर परंपरांतील संतांचे, कोणत्या ना कोणत्या रूपाने त्याच एकाच सत्याकडे परत येते ज्याचे नाव अंग १ वर प्रथम घेतले आहे.