ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ

ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ, ਦਿਵਯ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ, ਸਿੱਖ ਭਕਤੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਨੀਂਹ ਵਜੋਂ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਭਰ ਉਸ ਅਭਿਆਸ ਵਜੋਂ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹਰ ਹੋਰ ਭਕਤੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿਵਸਥਿਤ ਹੈ। ਹੋਰ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਕਈ ਬਰਾਬਰ ਤੋਲ ਵਾਲੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਅਭਿਆਸ ਵਜੋਂ ਮੰਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਸਿੱਖਿਆ ਇਸ ਦੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਸਿਮਰਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੇ ਨਿਰੰਤਰ ਸਿਮਰਨ ਨੂੰ ਉਸ ਧਾਗੇ ਵਜੋਂ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਜਿਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹਰ ਹੋਰ ਪਾਲਣਾ, ਨਿਤਨੇਮ ਤੋਂ ਸੇਵਾ ਤੱਕ, ਬੁਣੀ ਜਾਣੀ ਹੈ।

ਕੇਂਦਰੀ ਅਭਿਆਸ ਗੁਰਮੰਤਰ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ, ਭਾਵ ਅਚੰਭੇ ਭਰਿਆ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ, ਦੀ ਦੁਹਰਾਈ ਹੈ, ਸਾਹ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇ ਕੇ ਪਾਠ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਕਿ ਬਿਨਾਂ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੇ ਦੁਹਰਾਈ ਗਈ ਇੱਕ ਮਸ਼ੀਨੀ ਫਾਰਮੂਲੇ ਵਜੋਂ। ਇਹ ਇੱਕੋ ਸ਼ਬਦ ਅਭਿਆਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਭਾਰ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ ਠੀਕ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਕਈ ਬਦਲਣਯੋਗ ਵਿਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨਾਮ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਇਹ ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਇੱਕ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਦੇ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਯੋਗ ਮੰਨਦੀ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ, ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਰਚਨਾ, ਦੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ 35 ਤੋਂ 37 ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਗਤੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਵਰਣਨ ਪੰਜ ਖੰਡਾਂ, ਖੇਤਰਾਂ, ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਾਧਕ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਮ ਖੰਡ, ਕਰਤੱਵ ਦਾ ਖੇਤਰ, ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਿਮਰਨ ਪਹਿਲਾਂ ਰਸਨਾ, ਜ਼ਬਾਨ ਨਾਲ ਦੁਹਰਾਈ, ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਅਤੇ ਚੇਤਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਗਈ, ਦਾ ਰੂਪ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਾਧਕ ਗਿਆਨ ਖੰਡ ਅਤੇ ਸਰਮ ਖੰਡ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਯਤਨ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ, ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਬੋਲੀ ਗਈ ਦੁਹਰਾਈ ਸਾਹ ਵੱਲ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਪ, ਸਾਸ, ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਿਮਰਨ ਉਸ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਾਹ ਲੈਣ ਜਿੰਨੀ ਨਿਰੰਤਰ ਅਤੇ ਅਣਇੱਛਤ ਹੈ, ਇੱਕ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਕੀਤੇ ਕਾਰਜ ਦੀ ਥਾਂ ਜੋ ਕੇਵਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਮਿਆਂ 'ਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਰਮ ਖੰਡ ਤੋਂ ਕਰਮ ਖੰਡ, ਕਿਰਪਾ ਦੇ ਖੇਤਰ, ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਅਭਿਆਸ ਹੋਰ ਡੂੰਘਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਨਾਮ ਸਾਹ ਤੋਂ ਸੁਰਤ, ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਅਤੇ ਸੋਚ, ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਿੰਦੂ 'ਤੇ, ਸਿਮਰਨ ਜਪ ਦੀ ਥਾਂ ਉਸ ਕੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਸਟੀਕ ਨਾਮ ਬਣਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸਭ ਤੋਂ ਦੂਰ ਦਾ ਪੜਾਅ ਨਾਮ ਨੂੰ ਸੁਰਤ ਤੋਂ ਹਿਰਦੇ, ਹਿਰਦੇ, ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਅਭਿਆਸ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਸਵੈਚਲਿਤ ਢੰਗ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦਿਵਯ ਨਾਮ ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਯਤਨ ਦੀ ਲੋੜ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਅੰਦਰ ਗੂੰਜਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਚੀ ਭਗਤੀ ਦਾ ਪੜਾਅ ਹੈ, ਭਕਤੀ ਹੁਣ ਇੱਕ ਕਾਰਜ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸਗੋਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਦੀ ਸਥਿਰ ਅਵਸਥਾ ਵਜੋਂ ਸਧਾਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਅਭਿਆਸ ਅਜਪਾ ਜਾਪ ਦਾ ਨਾਮ ਕਮਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਣਬੋਲੀ ਦੁਹਰਾਈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਇੱਕ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਇਸ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।

ਇਸ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਦੁਹਰਾਉਣ ਦੇ ਸਧਾਰਨ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇਸ ਦਾ ਇਹ ਜ਼ੋਰ ਹੈ ਕਿ ਸਿਮਰਨ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਇੱਕ ਪਿਛਲੇ ਨਾਲੋਂ ਗੁਣਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਉਸ਼ੀ ਤਕਨੀਕ ਦੀ ਲੰਬੀ ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਈ ਦੀ ਥਾਂ। ਰਸਨਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਉਸ ਦਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸੰਸਕਰਣ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਜੋ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਇੱਕ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਉਸ ਪ੍ਰਗਤੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਹਿਲੇ ਬਿੰਦੂ 'ਤੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੰਜ ਖੰਡਾਂ ਭਰ ਨਕਸ਼ਾ ਬਣਾਇਆ, ਹਰ ਪੜਾਅ ਇੱਕ ਸੱਚੀ ਤਰੱਕੀ, ਨਾ ਕਿ ਅਨੰਤ ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਸਮਤਲ ਅਵਸਥਾ।

ਅਜਪਾ ਜਾਪ ਵੱਲ ਪ੍ਰਗਤੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਗ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਘੱਟ ਕਰਨ ਵੱਲ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਿੱਖਿਆ ਇਸ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲਟਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਟੀਚਾ ਘਟਿਆ ਯਤਨ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਬਦਲਿਆ ਧਿਆਨ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਵਸਥਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਹੁਣ ਇੱਕ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਦੇ ਜਾਗਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਚੇਤਨ ਧਿਆਨ ਲਈ ਮੁਕਾਬਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਸ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਨਿਰੰਤਰ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ, ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਸਰਗਰਮੀ ਦੀ ਥਾਂ ਜੋ ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਿਚੋੜੀ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਹਿਰਦੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਰਸਨਾ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨ ਨਾਲੋਂ ਔਖਾ ਹੈ, ਸੌਖਾ ਨਹੀਂ, ਠੀਕ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਵਿਅਕਤੀ, ਸਾਹ, ਮਨ, ਅਤੇ ਹਿਰਦਾ ਇਕੱਠੇ, ਨੂੰ ਉਹ ਭਾਂਡਾ ਬਣਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਪੜਾਅ ਸਿਰਫ਼ ਜ਼ਬਾਨ ਨੂੰ ਇਕੱਲੇ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ।

ਸਿੱਖ ਸਿੱਖਿਆ ਨਿਰੰਤਰ ਸਿਮਰਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲ ਨਾਮਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ: ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਨੰਦ, ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਅਤੇ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਜੋ ਅਭਿਆਸ ਆਪ ਡੂੰਘਾ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਡੂੰਘਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਫਲ ਪੜਾਵਾਂ ਭਰ ਪ੍ਰਗਤੀ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਵਰਣਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਇਨਾਮ ਦੀ ਥਾਂ ਜੋ ਰਸਨਾ ਤੋਂ ਸਿੱਧਾ ਹਿਰਦੇ ਤੱਕ ਜਾਣ ਲਈ ਕਾਹਲਾ ਇੱਕ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਜਲਦੀ ਦਾਅਵਾ ਕਰ ਸਕੇ। ਸਿੱਖਿਆ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਈ ਤਕਨੀਕ ਪ੍ਰਦਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਭਰੋਸਾ ਕਿ ਹਰ ਪੜਾਅ 'ਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਅਭਿਆਸ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਗਲੇ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹਦਾ ਹੈ।