गुरुः अङ्गददेवः गुरमुखीलिपिः, व्यायामः, लङ्गरं च

गुरुअङ्गददेवः शिखानां द्वितीयः गुरुः आसीत्, आरम्भिके शिखसमुदाये च तस्य निर्माणे महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहति स्म। १५०४ तमे वर्षे लहिणारूपेण जातः सः प्रथमस्य गुरोः गुरुनानकस्य समर्पितः अनुयायी आसीत्। १५३९ तमे वर्षे गुरुनानकस्य देहत्यागानन्तरं लहिणः गुरुअङ्गददेवः अभवत्, यस्य अर्थः गुरुनानकस्य अंशः इति। तस्य नेतृत्वं प्रायः त्रयोदशवर्षाणि अचलत्, तस्मिन् काले च सः अनेकानि स्थायीनि योगदानानि दत्तवान् ये अद्यापि शिखधर्मस्य केन्द्रे सन्ति। गुरुनानकः स्वपुत्रान् विहाय लहिणम् उत्तराधिकारिणं चिन्वन् पूर्वं तस्य श्रद्धां विनम्रतां च पुनः पुनः परीक्षितवान्; एषः निर्णयः परम्परायाः आरम्भिकेषु वर्षेषु एव स्थापितवान् यत् गुरुपदं रक्तसम्बन्धस्य स्थाने आध्यात्मिकसज्जतायाः आधारेण दीयते।

गुरुअङ्गददेवस्य महत्तमेषु सिद्धिषु एका गुरमुखीलिपेः मानकीकरणम् आसीत्। तस्मात् पूर्वं पञ्जाबीभाषा प्रायः विविधलिपिषु लिख्यते स्म। गुरुअङ्गददेवः ‘गुरमुखी’ इत्यस्याः, अर्थात् गुरोः मुखात् आगतायाः, स्पष्टां समानां च वर्णमालां विकसितवान्, यया गुरुनानकस्य उपदेशाः पश्चात्कालीनं शिखशास्त्रं च लेखितुं शक्यते स्म। एषा लिपिः अद्यापि गुरुग्रन्थसाहिबस्य, शिखानां पवित्रस्य ग्रन्थस्य, लेखने प्रयुज्यते; १६०४ तमे वर्षे तस्य ग्रन्थस्य सङ्कलनं सर्वथा तस्या मानकीकृतायाः वर्णमालायाः उपरि आश्रितम् आसीत्, यां गुरुअङ्गददेवः दशकपूर्वं स्थापितवान्। गुरुअङ्गददेवः गुरुनानकस्य स्वीयानां रचनानां पोथीं साक्षात् तस्मात् एव प्राप्तवान्, उत्तराधिकाराय च तां संरक्षितवान्; भाईबालस्य स्मृतीः, यः गुरुनानकस्य यात्रासु तेन सह आसीत्, सः प्राचीनतमायां ज्ञातायां जनमसाखियां सङ्कलितवान्, गुरुनानकजीवनस्य तादृशीं जीवनीं यस्मिन् परवर्तिनः पीढ्यः शताब्दीनां कृते विश्वसन्ति स्म।

साधारणं लिखितं रूपं निर्माय सः गुरोः शब्दान् यथोच्चारितं तथैव संरक्षितुं साहाय्यम् अकरोत्, जातेः शिक्षास्तरस्य वा अविचार्य तान् सामान्यजनेभ्यः सुलभान् कृतवान्। कस्यचित् विद्यमानस्य लेखकपरम्परायाः अथवा पुरोहितवर्गस्य सह अबद्धा लिपिः अर्थयति स्म यत् गुरमुखीसाक्षरता तेन सामाजिकद्वारपालनेन मुक्ता आसीत्, यत् दीर्घकालं संस्कृतं फारसीं वा लिखितेषु पवित्रेषु ग्रन्थेषु प्रवेशं सीमयति स्म; एतत् शास्त्रं विद्वद्भ्यः इव कृषकेभ्यः श्रमिकेभ्यश्च अपि उन्मुक्तं कृतवत्।

गुरुअङ्गददेवः शारीरिकसुस्थतायाः महत्त्वं अपि प्राधान्येन अबोधयत्। सः मन्यते स्म यत् स्वस्थाय आत्मने स्वस्थः शरीरः अनिवार्यः। सः स्वानुयायिनः नियमितव्यायामे, विशेषतः मल्लयुद्धे अन्यासु शारीरिकक्रियासु च, प्रवर्तयति स्म। सः मल्लाखाडान् स्थापितवान्, शक्तिं अनुशासनं च वर्धयितुं प्रतियोगिताश्च आयोजितवान्। शारीरिककल्याणविषयकम् एतत् ध्यानं तस्य व्यापकशिक्षायाः अङ्गम् आसीत् यत् आध्यात्मिकं जीवनं व्यावहारिकैः लौकिकदायित्वैः सन्तुलितं भवेत्। अधिकांशवृत्तान्तेषु गुरुअङ्गददेवः स्वयं शारीरिकरूपेण सक्रियः इति ख्यातः आसीत्, स्वोदाहरणेन च नेतृत्वं दत्तवान्। शरीरे एतत् बलं तेषां संन्यासपरम्पराणां विपरीतम् आसीत् यासां मतं शारीरिकं बलम् आध्यात्मिकसाधनायाः विघ्नकारि इति; गुरुअङ्गददेवः तु शिक्षितवान् यत् अनुशासितः शरीरः अनुशासितस्य मनसः विरोधी न, अपि तु तस्य सहायकः भवति।

गुरुअङ्गददेवस्य अन्या प्रमुखा विरासतः लङ्गरपरम्परायाः सुदृढीकरणम् अस्ति; सा निःशुल्का सामुदायिकी पाकशाला यां प्रथमं गुरुनानकः आरब्धवान्। गुरुअङ्गददेवस्य अधीने लङ्गरः शिखसामुदायिकजीवनस्य अधिकतरं केन्द्रीयं अङ्गं जातः। सः आग्रहम् अकरोत् यत् सर्वे आगन्तुकाः, तेषां सामाजिकस्थितिः धर्मः पृष्ठभूमिः वा यत्किमपि स्यात्, सहैव भूमौ उपविश्य सरलं भोजनं सहभजेरन्। समतायाः अस्य अभ्यासेन तत्कालीनः जातिमूलको उतरणः आह्वानं प्राप्तः, विनयः सेवा च शिक्षिते। एकः भूस्वामी एकः श्रमिकः, एकः वणिक् एकः भिक्षुकः च एकस्यां भूमौ उपविशन्ति स्म एकस्मात् पाकशालात् च भुञ्जन्ति स्म — एषः दैनन्दिनः अनुष्ठानः आध्यात्मिकसमतायाः अमूर्तं दावं दृढं पुनः पुनः आवर्तितं भौतिकं सत्यं कृतवान्।

सः स्वपत्नीं माता खीवीं लङ्गरप्रबन्धनस्य दायित्वम् अपि समर्पितवान्; तस्याः सेवा इतीव प्रसिद्धा अभवत् यत् गुरुग्रन्थसाहिबस्य अङ्गे ९६७ इति नाम्ना तस्याः प्रशंसा कृता, दरबारिकवियोः भाईसत्तायाः भाईबलवण्डस्य च रचितायां वारि, यत् तस्य लङ्गरस्य क्षीरं वर्णयति — घृतसमृद्धं मधुरं तण्डुलक्षीरं, यत् सर्वेभ्यः आगतेभ्यः दिव्यामृतमिव प्रवहत्। स्त्रियः सेवा शास्त्रीयप्रशंसायै चिता इति, तस्मिन् ग्रन्थे यः अन्यथा गुरूणां स्वशब्दैः कर्मभिश्च परिपूर्णः, तत् समतायाः प्रारम्भिकं सुचिन्तितं च सूचनम् अस्ति, यस्याः मूर्तरूपाय गुरुअङ्गददेवस्य लङ्गरः निर्मितः आसीत्।

गुरमुखीमानकीकरणे, शारीरिकसुस्थतायाः प्रवर्धने, लङ्गरस्य सुदृढीकरणे च गुरुअङ्गददेवस्य कार्यं आध्यात्मिकतायाः प्रति तस्य व्यावहारिकं दृष्टिकोणं प्रकटयति। सः इच्छति स्म यत् शिखाः साक्षराः, सुस्थाः, सामाजिकतया दायित्ववन्तः च भवेयुः। तस्य योगदानैः समुदायस्य भाविवृद्धये दृढः आधारः स्थापितः। १५५२ तमे वर्षे यदा सः देहं त्यक्तवान्, तदा सः नेतृत्वं स्वसङ्कलितानि हस्तलेखान्, येषु गुरुनानकस्य रचनाः अपि आसन्, तृतीयाय गुरवे गुरुअमरदासाय समर्पितवान्; येन सुनिश्चितं यत् तस्य पूर्ववर्तिना यत् किमपि तस्मै दत्तं तत् संक्रमणे न नश्येत्, एताश्च परम्पराः अग्रे अपि प्रवर्तेरन् विस्तृताश्च भवेयुः।

अद्य गुरमुखीलिपिः भारतीये पञ्जाबराज्ये पञ्जाबीलेखनस्य मानकम् अस्ति, शारीरिकसुस्थता शिखसंस्कृतेः मूल्यवान् अङ्गम् अस्ति, विश्वभरे प्रत्येकस्मिन् गुरुद्वारे च लङ्गरः प्राप्यते, यः लक्षाधिकान् जनान् निःशुल्कभोजनेन पोषयति। एतासां त्रयाणां विरासतानां प्रत्येका — लिखिता लिपिः, प्रशिक्षितः शरीरः, साधारणं भोजनं च — एकस्य एव विश्वासस्य भिन्नम् आयामं सम्बोधयति स्म: यत् शिखसमुदायाय स्वगुरूणां प्रस्थानानन्तरमपि आत्मानं धारयितुं साक्षराः मनसः, सक्षमः शरीरः, समतायाः जीवन्तः अभ्यासश्च आवश्यकाः भविष्यन्ति।