गुरू अंगद देव

गुरू अंगददेव हे शिखांचे दुसरे गुरू होते, आणि आरंभीच्या शीख समुदायाला घडवण्यात त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. १५०४ मध्ये लहिणा या नावाने जन्मलेले ते पहिले गुरू, गुरू नानक यांचे निष्ठावान अनुयायी होते. १५३९ मध्ये गुरू नानकांच्या निधनानंतर लहिणा गुरू अंगददेव झाले, ज्याचा अर्थ ‘गुरू नानकांचा अंश’ असा होतो. त्यांचे नेतृत्व सुमारे तेरा वर्षे चालले, आणि त्या काळात त्यांनी अनेक चिरस्थायी योगदान दिले, जे आजही शीख धर्माच्या केंद्रस्थानी आहेत. गुरू नानकांनी आपल्या पुत्रांऐवजी लहिणांना उत्तराधिकारी निवडण्यापूर्वी त्यांची श्रद्धा आणि नम्रता वारंवार तपासली; या निर्णयाने परंपरेच्या सुरुवातीच्या काळातच हे स्थापित केले की गुरुपद रक्तसंबंधाऐवजी आध्यात्मिक सिद्धतेच्या आधारे सोपवले जाईल.

गुरू अंगददेवांच्या सर्वात महत्त्वाच्या कामगिरींपैकी एक म्हणजे गुरमुखी लिपीचे प्रमाणीकरण. त्यांच्या आधी पंजाबी भाषा अनेकदा विविध लिपींत लिहिली जात असे. गुरू अंगददेवांनी गुरमुखी, म्हणजे गुरूंच्या मुखातून आलेली, ही एक स्पष्ट, सुसंगत वर्णमाला विकसित केली, जिच्या साहाय्याने गुरू नानकांच्या शिकवणी आणि नंतरचे शीख शास्त्र नोंदवता येईल. ही लिपी आजही शिखांचा पवित्र ग्रंथ, गुरू ग्रंथ साहिब लिहिण्यासाठी वापरली जाते; आणि त्या ग्रंथाचे १६०४ मधील संकलन पूर्णपणे त्या प्रमाणित वर्णमालेवर अवलंबून होते, जी गुरू अंगददेवांनी काही दशकांपूर्वी स्थापित केली होती. गुरू अंगददेवांना गुरू नानकांच्या स्वतःच्या रचनांचा संग्रह थेट त्यांच्याकडूनच प्राप्त झाला होता, आणि उत्तराधिकारासाठी त्यांनी तो जतन केला. तसेच गुरू नानकांच्या प्रवासात त्यांच्यासोबत असलेल्या भाई बाला यांच्या आठवणी त्यांनी सर्वात प्राचीन ज्ञात जन्मसाखीत संकलित केल्या — गुरू नानकांच्या जीवनाचे चरित्र, ज्यावर पुढील पिढ्या शतकानुशतके विसंबून राहिल्या.

एक समान लिखित रूप निर्माण करून त्यांनी गुरूंचे शब्द बोलले गेले तसेच जपण्यास मदत केली, आणि जात किंवा शिक्षणाची पातळी काहीही असली तरी ते सामान्य लोकांसाठी सुलभ केले. कोणत्याही एका विद्यमान लेखक किंवा पुरोहित परंपरेशी न जोडलेली लिपी म्हणजे गुरमुखीतील साक्षरता त्या सामाजिक द्वारपालकीपासून मुक्त होती, जी दीर्घकाळ संस्कृत किंवा फारसीत लिहिलेल्या पवित्र ग्रंथांपर्यंतची पोच मर्यादित ठेवत होती; त्यामुळे शास्त्र विद्वानांइतकेच शेतकरी आणि मजुरांसाठीही सहजपणे खुले झाले.

गुरू अंगददेवांनी शारीरिक तंदुरुस्तीच्या महत्त्वावरही भर दिला. निरोगी आत्म्यासाठी निरोगी शरीर आवश्यक आहे, असे त्यांचे मत होते. त्यांनी अनुयायांना नियमित व्यायामासाठी, विशेषतः कुस्ती आणि इतर शारीरिक उपक्रमांसाठी, प्रोत्साहन दिले. त्यांनी आखाडे म्हणून ओळखली जाणारी कुस्तीची मैदाने स्थापन केली, आणि शक्ती व शिस्त वाढवण्यासाठी स्पर्धा आयोजित केल्या. शारीरिक कल्याणावरील हा भर त्यांच्या त्या व्यापक शिकवणीचा भाग होता की आध्यात्मिक जीवन व्यावहारिक, सांसारिक जबाबदाऱ्यांशी समतोलात असले पाहिजे. बहुतेक वृत्तांतांनुसार गुरू अंगददेव स्वतः शारीरिकदृष्ट्या सक्रिय होते आणि स्वतःच्या आचरणातून उदाहरण घालून देत. शरीरावरील हा भर त्या संन्यास परंपरांच्या विरुद्ध होता, ज्या शारीरिक शक्तीला आध्यात्मिक साधनेपासून भटकवणारे विचलन मानत; त्याऐवजी गुरू अंगददेवांनी शिकवले की शिस्तबद्ध शरीर शिस्तबद्ध मनाशी स्पर्धा करत नाही, तर त्याला आधार देते.

गुरू अंगददेवांची आणखी एक प्रमुख देणगी म्हणजे लंगर परंपरेचे दृढीकरण — ती निःशुल्क सामुदायिक स्वयंपाकघराची प्रथा, जी प्रथम गुरू नानकांनी सुरू केली होती. गुरू अंगददेवांच्या कारकिर्दीत लंगर शीख सामुदायिक जीवनाचा आणखी केंद्रीय भाग बनला. त्यांनी आग्रह धरला की सर्व आगंतुकांनी, त्यांची सामाजिक स्थिती, धर्म किंवा पार्श्वभूमी काहीही असो, एकत्र जमिनीवर बसावे आणि एक साधे भोजन सामायिक करावे. समानतेच्या या आचरणाने त्या काळातील जातीय उतरंडीला आव्हान दिले, आणि विनम्रता व सेवा शिकवली. एक जमीनदार आणि एक मजूर, एक व्यापारी आणि एक भिकारी, एकाच जमिनीवर बसत आणि एकाच स्वयंपाकघरातून जेवत; हा दैनंदिन विधी आध्यात्मिक समानतेच्या अमूर्त दाव्याला एक ठोस, वारंवार दिसणारे भौतिक सत्य बनवत — केवळ सांगितलेला आदर्श म्हणून राहू न देता.

त्यांनी लंगरच्या व्यवस्थापनाची जबाबदारी आपली पत्नी, माता खीवी यांच्याकडे सोपवली, आणि त्यांची सेवा इतकी प्रसिद्ध झाली की गुरू ग्रंथ साहिबच्या अंग 967 वर (ग्रंथाच्या पारंपरिक पृष्ठक्रमांकनानुसार पृष्ठ 967) त्यांचे नाव घेऊन प्रशंसा केलेली आहे; दरबारी कवी भाई सत्ता आणि भाई बलवंड यांनी रचलेल्या एका वारमध्ये, जी त्यांच्या लंगरच्या खिरीचे वर्णन करते — तुपात भिजलेली गोड तांदळाची खीर, जी येणाऱ्या सर्वांना दिव्य अमृतासारखी वाहत असे. एखाद्या स्त्रीच्या सेवेला शास्त्रीय प्रशंसेसाठी निवडले जाणे, अशा ग्रंथात जो अन्यथा गुरूंच्या स्वतःच्या शब्दांनी आणि कृतींनी भरलेला आहे, हे गुरू अंगददेवांच्या लंगरने मूर्त करण्यासाठी उभारलेल्या समानतेचा एक आरंभीचा आणि सुविचारित संकेत आहे.

गुरमुखीचे प्रमाणीकरण, शारीरिक तंदुरुस्तीला प्रोत्साहन आणि लंगरचे दृढीकरण यांतील गुरू अंगददेवांचे कार्य अध्यात्माकडे पाहण्याच्या त्यांच्या व्यावहारिक दृष्टिकोनाचे प्रतिबिंब आहे. शिखांनी साक्षर, निरोगी आणि सामाजिकदृष्ट्या जबाबदार असावे अशी त्यांची इच्छा होती. त्यांच्या योगदानांनी समुदायाच्या भावी वाढीसाठी भक्कम पाया घातला. १५५२ मध्ये त्यांचे निधन झाले, तेव्हा त्यांनी नेतृत्वासह आपली संकलित हस्तलिखिते — ज्यात गुरू नानकांच्या रचनाही होत्या — तिसरे गुरू, गुरू अमरदास यांच्याकडे सुपूर्द केली. यामुळे पूर्ववर्तींनी त्यांच्याकडे सोपवलेले काहीही संक्रमणात हरवणार नाही आणि या परंपरा पुढेही चालू राहून विस्तारतील, याची खात्री झाली.

आज गुरमुखी लिपी भारतातील पंजाब राज्यात पंजाबी लिहिण्याचे प्रमाण आहे; शारीरिक तंदुरुस्ती शीख संस्कृतीचा एक मौल्यवान भाग आहे; आणि जगभरातील प्रत्येक गुरुद्वारात लंगर चालतात, जे लाखो लोकांना विनामूल्य भोजन देतात. या तीनही वारशांपैकी प्रत्येक — एक लिखित लिपी, एक प्रशिक्षित शरीर आणि एक सामायिक भोजन — त्याच श्रद्धेच्या एका वेगळ्या पैलूला संबोधित करत होता: शीख समुदाय आपल्या गुरूंच्या निधनानंतरही टिकण्यासाठी साक्षर मन, सक्षम शरीर आणि समानतेचे जिवंत आचरण यांची गरज भासेल, ही ती श्रद्धा होती.