ભાઈ કનૈયા

ભાઈ કનૈયાનો જન્મ ૧૬૪૮માં સિયાલકોટ નજીકના એક વેપારી પરિવારમાં થયો હતો. નાનપણથી જ તેમણે, પોતાના પરિવારની સંપત્તિ જે આરામદાયક જીવન આપી શકતી હતી તેનાથી આગળ વધીને, આધ્યાત્મિક માર્ગ શોધવાનું શરૂ કર્યું. તેઓ નવમા શીખ ગુરુ, ગુરુ તેગ બહાદુરના સમર્પિત અનુયાયી બન્યા, અને એક ધર્મસાલ, એટલે કે સામુદાયિક મિલનસ્થાન, સ્થાપ્યું. આ ધર્મસાલ તેની સ્થાપનાથી જ, જાતિ, ધર્મ કે રાષ્ટ્રીયતાના ભેદ વિના માનવતાની સેવાને સમર્પિત હતું, અને યુદ્ધભૂમિની જે ઘટનાથી તેઓ પ્રસિદ્ધ થયા તે ઘણાં પહેલાંની વાત છે.

૧૭૦૪માં, આનંદપુર સાહિબની ઘેરાબંધી દરમિયાન, ભીષણ લડાઈ ચાલી રહી હતી અને યુદ્ધભૂમિની દરેક બાજુએ ઘાયલ સૈનિકો વિખરાયેલા પડ્યા હતા. એવી સ્થિતિમાં મોટાભાગના લોકો માત્ર પોતાના જ લોકોની મદદ કરત. પરંતુ ભાઈ કનૈયાએ કંઈક અલગ કર્યું. તેઓ ચામડાની થેલીમાં પાણી લઈને અવ્યવસ્થા વચ્ચે ચાલ્યા, અને જે પણ ઘાયલ સૈનિક મળે તેને પાણી આપ્યું, એ પૂછ્યા વિના કે એ સૈનિક કઈ બાજુથી લડ્યો હતો. તેમને માત્ર પીડામાં રહેલો એક સાથી માનવી દેખાતો હતો, અને તેમનો એકમાત્ર વિચાર એ પીડા હળવી કરવાનો હતો.

કેટલાક શીખ સૈનિકો આ જોઈને મૂંઝાયા અને રોષે ભરાયા. તેઓ દશમા શીખ ગુરુ, ગુરુ ગોબિંદ સિંહ પાસે ગયા અને ફરિયાદ કરી કે ભાઈ કનૈયા જે સૈનિકો તેમને મારવા આવ્યા હતા તેમને પાણી પાઈ રહ્યા છે, અને તેને વફાદારી નહીં પણ વિશ્વાસઘાત ગણાવ્યો. ગુરુ ગોબિંદ સિંહે શાંતિથી, ક્રોધ વિના સાંભળ્યું, અને ભાઈ કનૈયાને પોતાની સમક્ષ હાજર કરવાનું કહ્યું, જેથી તેઓ પોતે તેમનો તર્ક સાંભળી શકે.

જ્યારે ભાઈ કનૈયા ગુરુની સમક્ષ ઊભા રહ્યા, ત્યારે તેઓ ડર્યા નહીં, અને સરળતાથી પોતાની વાત સમજાવી: યુદ્ધભૂમિ પર, તેમણે કહ્યું, તેમને એક પક્ષ કે બીજા પક્ષના સૈનિકો દેખાયા નહોતા, પરંતુ દરેક ઘાયલ માણસમાં એક જ માનવ દેહ અને એક જ દૈવી હાજરી તેમણે જોઈ હતી; અને જ્યાં પણ તે હાજરી પીડામાં જોવા મળે ત્યાં તેની સેવા કરવી એ તેમનું કર્તવ્ય હતું. તેમનો આ ઉત્તર ગુરુ ગ્રંથ સાહિબમાં પેઢીઓ પહેલાં આપેલી શિક્ષાનો પડઘો પાડે છે: ભગત કબીરની રચના “અવલ અલ્લાહ નૂર ઉપાયા” (અંગ ૧૩૪૯, ગુરુ ગ્રંથ સાહિબનાં પૃષ્ઠ ક્રમાંક પ્રમાણે) માં કહેવાયું છે કે એક જ દૈવી પ્રકાશમાંથી સમગ્ર સૃષ્ટિ ઉત્પન્ન થઈ છે, તેથી એ પ્રકાશના આધારે કોઈ પણ માનવીને બીજા કરતાં ચઢિયાતો કે ઊતરતો કહી શકાય નહીં. ગુરુ ગોબિંદ સિંહે સાંભળ્યું, પછી સ્મિત કર્યું, અને એકત્ર શીખોને કહ્યું કે ભાઈ કનૈયા સેવાનો સાચો અર્થ, એટલે કે નિઃસ્વાર્થ સેવા, સમજી ગયા છે: તેમણે કોઈ શત્રુની નહીં, પરંતુ દૈવીની તેના દરેક સ્વરૂપમાં સેવા કરી છે, અને એ જ તેમને સાચા શીખ બનાવે છે.

ગુરુએ ભાઈ કનૈયાને આશીર્વાદ આપ્યા અને, પરંપરા અનુસાર, તેમને ઘાયલ સૈનિકોના ઘાની સારવાર માટે એક ઔષધીય મલમ આપ્યો, અને આ કાર્ય ચાલુ રાખવાની સૂચના આપી: જેને પણ જરૂર હોય તેને પાણી અને હવે ઔષધોપચાર બંને આપવાં. આ શીખ સમુદાયમાં એક વિશિષ્ટ પરંપરાની શરૂઆત હતી. ભાઈ કનૈયા અને તેમનું અનુસરણ કરનારાઓ “સેવાપંથી” તરીકે ઓળખાયા, એટલે કે “સેવાના માર્ગે ચાલનારા”. તેમણે યુદ્ધભૂમિની નજીક શિબિરો સ્થાપીને ઘાયલોની સંભાળ લીધી, તેઓ કઈ બાજુના છે તેનો ભેદ રાખ્યા વિના. એ સમયે, જ્યારે યુદ્ધમાં મોટે ભાગે વિરોધી સૈનિકને મૂળભૂત માનવીય કરુણાની બહાર રાખવામાં આવતો, ત્યારે આ અત્યંત ક્રાંતિકારી આચરણ હતું.

નિષ્પક્ષ સેવાની આ પરંપરા પછીની સદીઓમાં વિસ્તરી. આજે વિશ્વભરની શીખ સંસ્થાઓ એ જ સિદ્ધાંત પર મફત હોસ્પિટલો, સામુદાયિક રસોડાં અને આપત્તિ રાહત કાર્યક્રમો ચલાવે છે, જેને ભાઈ કનૈયાએ એ યુદ્ધભૂમિ પર જીવી બતાવ્યો. શિક્ષણ એ જ છે જે હંમેશાં હતું: દરેક વ્યક્તિમાં પહેલાં દૈવીને ઓળખો, અને પૂછ્યા વિના કે તે કોણ છે અથવા કઈ બાજુએ ઊભો છે, સેવા આપો. ભાઈ કનૈયાની કથા શીખ પરંપરામાં માત્ર ઐતિહાસિક કુતૂહલ તરીકે નહીં, પણ એક જીવંત શિક્ષણ તરીકે યાદ રાખવામાં આવે છે. જ્યારે પણ પ્રશ્ન ઊઠે કે કરુણાની સીમા ક્યાં દોરવી જોઈએ, ત્યારે આ કથા પાછી ફરે છે, અને દરેક વખતે એ જ જવાબ આપે છે કે કરુણાની કોઈ સીમા નથી.

જે બાબત આ કથાને ત્રણ સદીઓ સુધી જીવંત રાખે છે, તેનો એક ભાગ એ છે કે તે જે અસ્વસ્થતા પ્રથમ ઊભી કરે છે તેને સંપૂર્ણપણે ઉકેલતી નથી.

ગુરુ ગોબિંદ સિંહ પાસે ફરિયાદ લઈ જનારા સૈનિકો ક્રૂરતાથી પ્રેરિત નહોતા; તેઓ પોતાના પક્ષ પ્રત્યેની એક તદ્દન સામાન્ય વફાદારીથી પ્રેરિત હતા, જે વફાદારીને મોટાભાગના સંઘર્ષોમાં મોટાભાગના લોકો વિચાર્યા વિના સ્વીકારે છે. આ કથા એ વફાદારીની મજાક ઉડાવતી નથી, તેને નકામી ગણતી નથી.

તે માત્ર તેની બાજુમાં એક ઊંડો દાવો મૂકે છે: પોતાના લોકો પ્રત્યેની વફાદારી, જેટલી વાસ્તવિક છે તેટલી જ, કોઈ પીડામાં રહેલી વ્યક્તિમાં રહેલી મૂળભૂત માનવતાની ઓળખને દબાવી શકે નહીં, ભલે તે કોઈ પણ ગણવેશમાં હોય. ગુરુ ગોબિંદ સિંહના નિર્ણયે સૈનિકોને તેમની ફરિયાદ બદલ દંડ આપ્યો નહીં, અને તેમને પોતાના લોકોની કાળજી લેવાથી રોક્યા નહીં. તેમણે એટલું સમજાવ્યું કે ભાઈ કનૈયાનું પાણી તેમની વફાદારી કરતાં પણ વધુ દૂર સુધી પહોંચે છે, અને આ વ્યાપ્તિ તેમની ભક્તિની ખામી નહીં પણ તેની સંપૂર્ણ અભિવ્યક્તિ છે.

સૈનિકની પોતાના પક્ષ પ્રત્યેની સામાન્ય વફાદારી અને ભાઈ કનૈયાના પાણીએ સૌના પર મૂકેલો ઊંડો દાવો, આ બે વચ્ચેનો ભેદ જ એ કારણ છે કે આ કથા માત્ર એકવાર પ્રશંસા કરીને બાજુ પર મૂકી દેવા જેવી નથી, પણ વારંવાર વિચારવા યોગ્ય છે. આજે પણ શીખ સંસ્થાઓમાં તેમનું નામ આ જ કારણસર લેવાય છે: આ કથા માત્ર એક આરામદાયક વાર્તા નથી, પણ એક કાર્યશીલ માપદંડ છે, જેની સામે આજની સેવા પણ માપવામાં આવે છે. આ જ માપદંડ આ કથા રચાયાનો હેતુ હતો, અને એટલે જ તે જે યુદ્ધોની વચ્ચે પહેલીવાર કહેવાઈ હતી તેમનાથી પણ તે વધુ ટકી રહી છે.