ଭାଇ କନ୍ହୟା ଙ୍କ କାହାଣୀ

୧୭ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷ ଭାଗରେ ଶିଖ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ମୋଗଲ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧରେ ଲିପ୍ତ ଥିଲା। ଅନେକ ଯୁଦ୍ଧ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏରେ ଭୀଷଣ ସଂଗ୍ରାମ ହେଲା, ଏବଂ ଉଭୟ ପକ୍ଷର ସୈନିକମାନେ କ୍ଷତବିକ୍ଷତ ହୋଇ ରଣଭୂମିରେ ମରିବାକୁ ବସିଥିଲେ। ଅଧିକାଂଶ ଲୋକ କେବଳ ନିଜ ପକ୍ଷକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାନ୍ତେ। କିନ୍ତୁ ଭାଇ କନ୍ହୈୟା ନାମକ ଜଣେ ଶିଖ କିଛି ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ସେ ଚମଡ଼ାର ପାଣି ମୁଣା ଧରି ରଣଭୂମିରେ ବୁଲିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେ ଯେକୌଣସି କ୍ଷତ ସୈନିକକୁ ପାଣି ଦେଉଥିଲେ, ସେ ଶିଖ ହେଉ କିମ୍ବା ମୋଗଲ ଶତ୍ରୁ। ସେ ପଚାରୁନଥିଲେ ଯେ ସେ ସୈନିକ କେଉଁ ପକ୍ଷରେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଛି। ସେ କେବଳ ଜଣେ ଯନ୍ତ୍ରଣାଗ୍ରସ୍ତ ମନୁଷ୍ୟକୁ ଦେଖୁଥିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ଚିନ୍ତା ଥିଲା ସାହାଯ୍ୟ କରିବା।

କିଛି ଶିଖ ସୈନିକ ଏହା ଦେଖି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ପଡ଼ିଲେ ଏବଂ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ। ସେମାନେ ଦଶମ ଗୁରୁ ଗୁରୁ ଗୋବିନ୍ଦ ସିଂହଙ୍କ ନିକଟକୁ ଦୌଡ଼ିଗଲେ। ସେମାନେ ଅଭିଯୋଗ କଲେ, “ଗୁରୁଜୀ, ଭାଇ କନ୍ହୈୟା ଶତ୍ରୁକୁ ପାଣି ଦେଉଛନ୍ତି। ସେ ସେହି ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି ଯେଉଁମାନେ ଆମକୁ ମାରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛନ୍ତି। ଏହା ବିଶ୍ୱସ୍ତତା ନୁହେଁ, ଏହା ବିଶ୍ୱାସଘାତକତା।” ଗୁରୁ ଗୋବିନ୍ଦ ସିଂହ ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତେ ଶୁଣିଲେ। ସେ କ୍ରୋଧରେ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଦେଲେ ନାହିଁ। ବରଂ ସେ କହିଲେ ଭାଇ କନ୍ହୈୟାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆଣିବାକୁ, ଯାହାଫଳରେ ସେ ନିଜେ କାରଣ ଶୁଣିପାରିବେ।

ଯେତେବେଳେ ଭାଇ କନ୍ହୈୟା ଗୁରୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଠିଆ ହେଲେ, ସେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ ନାହିଁ। ସେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସରଳ ଭାଷାରେ ବୁଝାଇଲେ। ସେ କହିଲେ, “ଗୁରୁଜୀ, ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ରଣଭୂମିରେ ଥିଲି, ମୁଁ ଶିଖ କିମ୍ବା ମୋଗଲ ଦେଖିଲି ନାହିଁ। ମୁଁ ପ୍ରତ୍ୟେକ କ୍ଷତ ସୈନିକରେ କେବଳ ସମାନ ମାନବ ଶରୀର ଦେଖିଲି। ମୁଁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ହୃଦୟରେ କେବଳ ସମାନ ଦିବ୍ୟ ସତ୍ତା ଦେଖିଲି। ମୋର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଥିଲା ସେହି ସତ୍ତାଙ୍କ ସେବା କରିବା, ଯେ ଦୁଃଖୀ ତାକୁ ପାଣି ଦେବା। ମୁଁ ନାମ କିମ୍ବା ପକ୍ଷ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କଲି ନାହିଁ।” ଗୁରୁ ଗୋବିନ୍ଦ ସିଂହ ଶୁଣି ହସିଲେ। ସେ ଅନ୍ୟ ଶିଖମାନଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ଘୋଷଣା କଲେ, “ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି ସେବାର – ନିଃସ୍ୱାର୍ଥ ସେବାର – ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥ ବୁଝିଛନ୍ତି। ସେ ଶତ୍ରୁର ସେବା କରିନାହାଁନ୍ତି, ବରଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ରୂପରେ ଭଗବାନଙ୍କ ସେବା କରିଛନ୍ତି। ସେ ଜଣେ ସତ୍ୟ ଶିଖ।”

ଅଧିକାଂଶ କାହାଣୀ ଅନୁସାରେ, ତାପରେ ଗୁରୁ ଭାଇ କନ୍ହୈୟାଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ ଏବଂ କ୍ଷତ ଚିକିତ୍ସା ପାଇଁ ଏକ ବିଶେଷ ମଲମ ଦେଲେ। ସେ ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଜାରି ରଖିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ, କେବଳ ପାଣି ଦେବା ନୁହେଁ ବରଂ କ୍ଷତମାନଙ୍କର ଯତ୍ନ ନେବା। ଏହା ଶିଖ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ନୂତନ ପରମ୍ପରାର ଆରମ୍ଭ ଥିଲା। ଭାଇ କନ୍ହୈୟା ଏବଂ ତାଙ୍କର ଅନୁଗାମୀମାନେ “ସେବାପନ୍ଥୀ” ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ – ଯେଉଁମାନେ ସେବାର ପଥ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ରଣଭୂମି ନିକଟରେ ଶିବିର ସ୍ଥାପନ କରି ସେହି ସେନାର କ୍ଷତ ସୈନିକମାନଙ୍କର ଯତ୍ନ ନେଉଥିଲେ, ସେମାନେ କେଉଁ ସେନାର ଅଟନ୍ତି ତାହା ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ନଥିଲା। ଯେତେବେଳେ ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରାୟତଃ ଶତ୍ରୁକୁ ଅମାନବୀୟ ମନେ କରାଯାଉଥିଲା, ସେତେବେଳେ ଏହା ଏକ ବୈପ୍ଳବିକ ଧାରଣା ଥିଲା।

ନିଷ୍ପକ୍ଷ ସେବାର ଏହି ପରମ୍ପରା ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା। ପ୍ରାୟତଃ କୁହାଯାଏ ଯେ ଆଧୁନିକ ଶିଖ ରେଡକ୍ରସ୍, ଯାହାକୁ “ଖାଲସା ରେଡକ୍ରସ୍” କିମ୍ବା କେବଳ ଶିଖ ମାନବୀୟ ସହାୟତା ପରମ୍ପରା କୁହାଯାଏ, ତାହାର ମୂଳ ଭାଇ କନ୍ହୈୟାଙ୍କ ଏହି ଏକମାତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିହିତ। ଆଜି ବିଶ୍ୱର ଅନେକ ଶିଖ ସଂଗଠନ ମାଗଣା ଡାକ୍ତରଖାନା, ଭୋଜନାଳୟ ଏବଂ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ରିଲିଫ୍ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଚଳାଉଛନ୍ତି, ସେହି ନୀତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ: ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତିରେ ଦିବ୍ୟତା ଦେଖ, ଏବଂ ସେ କିଏ ପଚାରି ନ କରି ସେବା କର। ଭାଇ କନ୍ହୈୟାଙ୍କ କାହାଣୀ କେବଳ ଏକ ଐତିହାସିକ ଉପାଖ୍ୟାନ ନୁହେଁ। ନିଃସ୍ୱାର୍ଥ ସେବାର ହୃଦୟ ବୁଝିବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ଯେ କେହି, ତାହା ଏକ ଜୀବନ୍ତ ଶିକ୍ଷା।

ଏହି ପରମ୍ପରାଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ ନୂଆ ପାଠକଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି ଶବ୍ଦ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ। “ଗୁରୁ” ଅର୍ଥ ଜଣେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶିକ୍ଷକ, ଏବଂ ଶିଖଧର୍ମରେ ଦଶ ଗୁରୁ ହେଉଛନ୍ତି ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ଶିକ୍ଷକ। “ସେବା” (ଉଚ୍ଚାରଣ ‘ସେ-ବା’) ଏକ ପଞ୍ଜାବୀ ଏବଂ ହିନ୍ଦୀ ଶବ୍ଦ ଯାହାର ଅର୍ଥ ଫଳ ଆଶା ନ କରି କରାଯାଉଥିବା ସ୍ୱେଚ୍ଛାସେବୀ କାର୍ଯ୍ୟ। ଶିଖ ରେଡକ୍ରସ୍ ଏକ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ସଂସ୍ଥା ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଶିଖମାନଙ୍କର ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ପ୍ରତିବଦ୍ଧତାକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ଏକ ବାକ୍ୟାଂଶ – ଭାଇ କନ୍ହୈୟା ଯେପରି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଚିକିତ୍ସା ସହାୟତା ଏବଂ ମାନବୀୟ ସହାୟତା ପ୍ରଦାନ କରିବା। କାହାଣୀ ଆମକୁ ସ୍ମରଣ କରାଏ ଯେ ପ୍ରକୃତ କରୁଣା ଧର୍ମ, ରାଷ୍ଟ୍ର କିମ୍ବା ସଂଘର୍ଷର ପକ୍ଷର ସୀମାକୁ ଜାଣେ ନାହିଁ।