सेवा आणि लंगर

लंगरची कथा गुरु नानक देवजींच्या तरुणपणापासून सुरू होते, जेव्हा त्यांच्या वडिलांनी त्यांना फायदेशीर व्यापार करण्यासाठी वीस रुपये देऊन पाठवले होते. वस्तू विकत घेऊन पुन्हा विकण्याऐवजी गुरु नानकांनी संपूर्ण रक्कम वाटेत भेटलेल्या भुकेल्या आणि बेघर संतांच्या एका गटाला अन्न देण्यासाठी वापरली. त्यानंतर त्यांनी घोषित केले की त्यांनी ‘सच्चा सौदा’, म्हणजे खरा व्यवहार, केला आहे; हा असा व्यवहार होता जो त्यांच्या वडिलांना केवळ तोटा वाटू शकत होता, पण गुरु नानकांना तोच एकमेव खरा व्यापार वाटला. या एका कृतीने लंगरचे बीज रोवले, जे पुढे वाढून आज कोण आहे हे न पाहता लाखो लोकांना अन्न देणारे शीख समुदायाचे सामुदायिक स्वयंपाकघर बनले.

तिसरे गुरु, गुरु अमर दास, यांनी गुरु नानकांनी सुरू केलेल्या कार्याला औपचारिक रूप दिले. त्यांनी ‘पंगत’ ही प्रथा स्थापन केली, ज्यात पद, जात किंवा संपत्ती कोणतीही असली तरी सर्वजण एका ओळीत बसून समान म्हणून जेवतात. गुरु ग्रंथ साहिबच्या अंग २६ वरील त्यांच्या स्वतःच्या ओळीचे ते जिवंत रूप होते: विच दुनिया सेव कमाइये, म्हणजे या जगात सेवा करा, जेणेकरून प्रभूच्या दरबारात सन्मानाचे स्थान प्राप्त होईल. गुरु अमर दासांनी ही प्रथा ऐच्छिक नव्हे तर बंधनकारक केली, आणि आग्रह धरला की एखाद्या सत्ताधारी सम्राटानेही गुरूंच्या भेटीआधी जमिनीवर बसून इतरांना दिले जाणारे तेच साधे अन्न खावे. कोणताही पाहुणा, कितीही शक्तिशाली असो, गुरूंकडे काहीही असले तरी त्यापूर्वी पंगत चुकवू शकत नव्हता.

शीख शिकवण सेवेची तीन रूपे मानते: तन, मन आणि धन, प्रत्येक रूप भक्ताकडे असलेल्या वेगळ्या साधनावर आधारित आहे. तन सेवा ही शारीरिक सेवा आहे, ज्यात लंगरच्या स्वयंपाकघरात स्वयंपाक करणे, भांडी घासणे, फरशी स्वच्छ करणे किंवा गुरुद्वारे बांधणे अशा श्रमांसाठी शरीराचा उपयोग होतो. मन सेवा ही मानसिक सेवा आहे, ज्यात शिकवण, समुपदेशन, अनुवाद किंवा वैद्यकीय सेवेद्वारे कौशल्य आणि ज्ञान दिले जाते. धन सेवा ही भौतिक सेवा आहे, ज्यात गरजूंना पैसे, अन्न किंवा साहित्याच्या आर्थिक देणगीद्वारे संपत्तीची वाटणी केली जाते. यांपैकी कोणतेही रूप इतरांपेक्षा श्रेष्ठ नाही, कारण ज्याच्याकडे पैसे नाहीत तो श्रम देऊ शकतो, आणि ज्याच्यात शारीरिक शक्ती नाही तो ज्ञान किंवा साधनांद्वारे सेवा करू शकतो.

शीख गुरूंनी शिकवले की सेवा तेव्हाच खरी उपासना ठरते जेव्हा ती निष्काम, म्हणजे बक्षीस किंवा मान्यतेच्या इच्छेविना, आणि निष्कपट, म्हणजे ढोंग किंवा लपलेल्या हेतूविना, केली जाते. ती निमरता, म्हणजे नम्रतेने, केली पाहिजे, लोकांनी पाहावे आणि स्तुती करावी यासाठी केलेल्या प्रदर्शनाच्या रूपात नव्हे. जो भक्त लंगरमध्ये जेवण वाढताना त्यामुळे मिळणारे सामाजिक श्रेय मनातल्या मनात मोजत असतो, तो बाहेरून शारीरिक श्रम कितीही सारखे दिसले तरी गुरूंना अपेक्षित सेवा केलेला नसतो. सेवा करणाऱ्याची अंतःस्थिती बाह्य कृतीइतकीच महत्त्वाची आहे.

सेवा थेट हउमै, म्हणजे अहंकार किंवा गर्व, नष्ट करते असे मानले जाते, जो शीख शिकवणीने भक्त आणि परमेश्वर यांच्यातील मुख्य अडथळ्यांपैकी एक म्हणून ओळखला आहे. सर्व पार्श्वभूमीच्या अनोळखी लोकांसोबत भांडी घासणे, कोणताही दर्जा न जोडलेले काम करणे, आणि ज्यांना तुमचे नावही कधी कळणार नाही अशा लोकांची सेवा करणे, या सर्व गोष्टी मान्यतेच्या अहंकाराच्या सतत भुकेविरुद्ध कार्य करतात. म्हणूनच फरशी झाडणे, भांडी धुणे, अन्न वाढणे अशी कमी दृश्य प्रतिष्ठेची शारीरिक कामे शीख आचरणात इतके केंद्रस्थानी आहेत, आणि गंभीर भक्ताच्या लक्षासाठी खाली असलेली म्हणून दुसऱ्यावर सोपवली जात नाहीत.

गुरु अमर दासांनी आग्रह धरलेली पंगत केवळ व्यावहारिक नव्हती. ती समानतेचे एक जाणीवपूर्वक साधन होती, जे सर्वात मूलभूत शारीरिक पातळीवर, माणूस प्रत्यक्ष कुठे बसतो आणि काय खातो तिथे लागू होते. एकच जमीन आणि एकच साधे जेवण सामायिक करणारे राजा आणि भिकारी, दोघेही तिथे बसल्यावर नेहमीची उतरंड अजूनही लागू आहे असे भासवू शकत नव्हते. जगभरातील गुरुद्वार्‍यांमध्ये दररोज पुनरावृत्त होणारी ही समानता गुरु नानकांची मूळ समानतेची शिकवण केवळ अमूर्त सिद्धांतात न ठेवता शरीरात जिवंत ठेवते.

आधुनिक लंगर जगभरातील गुरुद्वार्‍यांमध्ये रोज लाखो जेवणे देतो, धर्म किंवा पार्श्वभूमी न पाहता येणाऱ्या कोणालाही. तो गुरु नानकांच्या मूळ सच्चा सौद्याचे तर्कच पुढे नेतो: भुकेल्यांना अन्न देणे हे भक्ताच्या खऱ्या व्यवसायापासून वेगळे नाही, तर तोच खरा व्यवसाय आहे, असा तो व्यवहार ज्याचा परतावा रुपयांत कधीच मोजला गेला नव्हता.