सचखण्डः

सचखण्डः — “सच” इति “सत्यम्”, “खण्डः” इति “क्षेत्रम्” — गुरुनानकदेवेन जपुजीसाहिबे निरूपितः पञ्चमः अन्तिमश्च आध्यात्मिकः सोपानः अस्ति। एषा प्रभातकालीना बाणी श्रीगुरुग्रन्थसाहिबस्य आरम्भं करोति, विश्वे सिखभक्तेः दैनिकम् आधारं च भवति। पउड़ी-सङ्ख्यासु 34 तः 37 पर्यन्तं गुरुनानकः तेषु पञ्चसु खण्डेषु आत्मनः यात्रां वर्णयति, येषु प्रत्येकः साधकं अधिकं परिष्करोति, यावत् आत्मनः निराकारपरमात्मनश्च मध्ये किमपि न शिष्यते।

जपुजीसाहिबस्य स्वकीयाः शब्दाः स्पष्टाः सन्ति: “सचखण्डि वसै निरंकारु” — सत्यस्य खण्डे निराकारः प्रभुः वसति। तत्पूर्वे चत्वारः खण्डाः साधकं एतस्मै अन्तिमाय सङ्गमाय सज्जयन्ति:

धर्मखण्डस्य अनुशासनस्य करमखण्डस्य च कृपायाः मध्ये आन्तरिकविस्तारस्य द्वे खण्डे स्तः। ज्ञानखण्डे साधकस्य बोधः उद्घाटते: गुरुनानकः साधारणगणनातीतान् असङ्ख्यान् सूर्यान्, चन्द्रान्, लोकांश्च वर्णयति — एषा दृष्टिः तां लघ्वीं आत्मकेन्द्रितां दृष्टिं विदारयितुं यां बहवः अप्रश्नितं वहन्ति। श्रमखण्डे तु विस्तृता बुद्धिः अपरिष्कृता न त्यज्यते, किन्तु घटयते। अत्र पउड़ी सौन्दर्यस्य शिल्पस्य च उल्लेखं करोति, यथा बुद्धिः स्वयं मूषायां धातुरिव सङ्घट्यते — सूक्ष्मतरं साधनं परिष्कृत्य, आगामि ग्रहणयोग्यं भवति।

सचखण्डे गुरुनानकदेवः लिखति यत् निराकारः प्रभुः असङ्ख्यान् लोकान् ब्रह्माण्डांश्च सृजति पालयति च, सर्वं च हुकमेन पूर्णतया प्रवर्तते — सा दैवी व्यवस्था यया विना अपवादं सर्वं सञ्चाल्यते। व्यक्तिगता आत्मा, जीवः, यः पूर्वचतुर्खण्डैः शुद्धः भवति, सः परमात्मनि वाहेगुरौ तथा विलीयते यथा जलबिन्दुः समुद्रे विलीयते: स्वीयां पृथक्सीमां त्यक्त्वा, तथापि समग्रस्य अन्तः सम्पूर्णतया आनन्देन स्थितः। एषा अहंभावस्य लोपः न, किन्तु तस्य परिपूर्णता — तस्याः यात्रायाः परिसमाप्तिः या प्रथमखण्डात्, धर्मखण्डात्, आरब्धा, यत्र साधकः प्रथमं केवलं सम्यक् जीवितुं शिक्षते।

करमखण्डः प्रयत्नस्य प्राप्त्याः च मध्ये सुविचारितः सेतुः अस्ति, साधकस्य सत्यप्राप्तेः पूर्वं चरमं द्वारम्। अत्र गुरुनानकदेवः असाधारणाध्यात्मिकशक्तियुक्तान् वीरान् पूर्वमेव सिद्धात्मनश्च स्थापयति, ये स्वकीयेन प्रयत्नेन न, अपि तु केवलं दिव्यकृपया वसन्ति। एषा स्पष्टा स्मृतिः — धर्मखण्डस्य अनुशासनं, ज्ञानखण्डस्य विस्तृतबोधः, श्रमखण्डस्य परिष्कारः, एते न पर्याप्ताः सचखण्डप्रवेशाय केवलेन क्रयेण। कृपा अन्तिमं फलं न, किन्तु शिखरात् पूर्वः खण्डः; सा साधकं शिक्षयति यत् अन्तिमं पदं सदा दानं, न व्यापारः।

सिखशिक्षा दृढं प्रतिपादयति यत् सचखण्डः दूरस्थाय परलोकाय न संरक्षितः। एतत् अत्रैव अधुनैव भक्त्या, सेवया, विशेषतः नामस्मरणेन — दिव्यनाम्नः निरन्तरस्मरणेन — अनुभवितुं शक्यते। यः जीवन्नेव एतां स्थितिं प्राप्नोति, सः जीवन्मुक्तः इत्युच्यते — अस्मिन्नेव जीवने मुक्तः, न मरणोत्तरम्। एषा धारणा प्रायः प्रत्येकस्यां प्रमुखायां भारतीयायां आध्यात्मिकपरम्परायां कञ्चित् रूपं साधारणा अस्ति, यद्यपि सिखमतं एतत् तपसा वा त्यागेन वा न, अपि तु हुकमे पूर्णसमर्पणेन व्यनक्ति। एतादृशः सृष्टेः प्रत्येकस्मिन् भागे तामेव दिव्यज्योतिं पश्यति, तस्य प्रत्येकं कर्म च जगति करुणायाः सत्यस्य च साधनं भवति, यतः तस्य इच्छा हुकमविरुद्धं कर्षणं विहाय तेन सह पूर्णतया एकरूपा जाता भवति।

सचखण्डं प्राप्तुं हउमै-इत्यस्याः पूर्णः त्यागः अपेक्षते — सा अहन्ता या सर्वप्रमाणविरुद्धमपि स्वं परस्मात् पृथक् इति आग्रहते। गुरुनानकदेवस्य पञ्चखण्डानि न इच्छाशक्त्या एव आरोह्या सोपानपङ्क्तिः, न च प्रयत्नं विना लभ्यः पुरस्कारः; करमखण्डः, सचखण्डात् अव्यवहितपूर्वं, साधकं स्मारयितुमेव विद्यते यत् कृपा स्वप्रयत्नेन न अर्ज्यते, केवलं विनयेन लभ्यते, प्रयत्ने स्वकार्यसमाप्ते। प्रत्येकः पडावः साधकसत्ययोः मध्ये स्थितां स्वत्वस्य एकां परतां अपनयति। सम्यक्कर्म भूमिं शोधयति; विस्तृतज्ञानं दृष्टिं विशालयति; अनुशासितः प्रयत्नः साधनं परिष्करोति; कृपायाः समक्षं समर्पणं चरमं द्वारम् उद्घाटयति। गुरुनानकदेवः अन्तिमायां पउड़ियां यत् वदति तत् सरलम् अस्ति, यद्यपि तदाचरणे सम्पूर्णं जीवनं व्यतीयते: सर्वं अन्ततः तस्मिन् एकस्मिन् निराकारे प्रत्यावर्तते, यः तेभ्यः कदापि वस्तुतः पृथक् नासीत्।