નિર્ગુણ ભક્તિ

સંત કબીર, પંદરમી સદીના બનારસના વણકર-કવિ, એક એવા ભક્તિ-માર્ગનો ઉપદેશ આપતા હતા જે એક અડગ દાવા પર આધારિત છે: ઈશ્વરને કોઈ ચોક્કસ રૂપ, પ્રતિમા, મંદિર કે મસ્જિદમાં બાંધી શકાય નહીં. તેમની વાણી કબીર બીજક અને ગુરુ ગ્રંથ સાહિબ બંનેમાં સચવાયેલી છે, જ્યાં તેમની રચનાઓનો મોટો ભાગ ભગત બાણીમાં સ્થાન પામ્યો છે, એટલે કે શીખ ધર્મગ્રંથમાં સમાવિષ્ટ બિનશીખ સંતોની ભક્તિ-વાણી. તેઓ એવી દિવ્ય વાસ્તવિકતાનું વર્ણન કરે છે જે સંપૂર્ણપણે ગુણ, એટલે કે લક્ષણ કે વિશેષતાથી રહિત છે, અને જેને કર્મકાંડ, તીર્થયાત્રા કે દાર્શનિક વાદવિવાદથી નહીં, પણ ભક્તિ, એટલે કે પ્રેમપૂર્ણ સમર્પણથી પામી શકાય છે. આ નિર્ગુણ ભક્તિ છે, નિરાકારની ભક્તિ, જે ચોક્કસ નામ અને રૂપ ધરાવતા દેવની સગુણ ભક્તિથી અલગ છે.

કબીરના ઉપદેશનો પહેલો સ્તંભ એ માને છે કે ઈશ્વર ઘટમાં, એટલે કે શરીરરૂપી પાત્રમાં, દરેક જીવાત્મામાં, કોઈ અપવાદ વિના વસે છે. કબીરની પ્રસિદ્ધ પંક્તિ, જે તેની શરૂઆતની પંક્તિ “મોકો કહાં ઢૂંઢે રે બંદે” એટલે કે “હે સાધક, તું મને ક્યાં શોધે છે?” દ્વારા વ્યાપકપણે જાણીતી છે, ભાર મૂકે છે કે દિવ્ય તીર્થસ્થાનો, મંદિરો, મસ્જિદો કે એકાંત આશ્રમોમાં મળતું નથી. તે સાધકના પોતાના હૃદયમાં તો પહેલેથી હાજર છે, જે ક્ષણે સાધક બીજે ક્યાંક શોધવા નીકળે છે તે જ ક્ષણે પણ. કબીર સાધકની ભૂલને એક મૃગ સાથે સરખાવે છે, જે સુગંધનું મૂળ શોધવા ઉન્મત્ત બનીને દોડે છે, એ ભૂલી જાય છે કે તે સુગંધ પોતાની નાભિમાં રહેલી કસ્તૂરીની પોટલીમાંથી જ આવી રહી છે. આ ઉપમા તેમની કવિતામાં વારંવાર આવે છે, અને જે ક્યારેય ખોવાયું જ ન હતું તેને બહાર શોધવાની વિચિત્રતા દર્શાવે છે. આ દાવો નથી કે બાહ્ય ભક્તિ નિરર્થક છે, પરંતુ એટલું કે જ્યારે તે આંતરિક શોધનું સ્થાન લે છે, જે તરફ તે મૂળરૂપે દિશા દર્શાવવા માટે હતી, ત્યારે તે વિક્ષેપ બની જાય છે.

બીજો સ્તંભ આગ્રહ રાખે છે કે કબીર જે દિવ્ય વાસ્તવિકતાનું વર્ણન કરે છે તે નામ, રૂપ અને તે સાંપ્રદાયિક લેબલોથી પર છે, જે ઘણી વાર ભક્તોને એકબીજાથી જુદા પાડે છે. ગુરુ ગ્રંથ સાહિબના અંગ ૧૩૪૯માં સચવાયેલી તેમની સૌથી વધુ ઉદ્ધૃત પંક્તિઓમાંની એકમાં કબીર ઘોષણા કરે છે, “અવ્વલ અલ્લાહ નૂર ઉપાયા, કુદરત કે સબ બંદે”, એટલે કે “પ્રથમ અલ્લાહે પ્રકાશ ઉત્પન્ન કર્યો, સર્વ જીવો એ જ દિવ્ય પ્રકાશથી સર્જાયા છે”. આ એક પંક્તિ ઈશ્વર વિશેની હિંદુ અને મુસ્લિમ કલ્પનાઓ વચ્ચેનો ભેદ એક સમાન, નિરાકાર સ્રોતમાં ભેળવી દે છે. કબીરે આ જ અડગ તર્ક જાતિ, સ્નાનવિધિ, શાસ્ત્રવાચન જ ખાતર કરવું, અને ધાર્મિક ઓળખની અન્ય દરેક બાહ્ય નિશાની પર લાગુ કર્યો. તેમણે એ સર્વને નિરાકાર દિવ્યના આંતરિક, સીધા સાક્ષાત્કાર પછી દ્વિતીય ગણ્યાં. કબીરનું પોતાનું જીવનચરિત્ર આ ઉપદેશને મજબૂત કરે છે: મુસ્લિમ વણકર પરિવારમાં જન્મેલા, છતાં હિંદુ ભક્તિ-આચરણથી ભરપૂર વાતાવરણમાં ઉછરેલા, તેઓ બંને સંપ્રદાયોની બહાર ઊભા રહ્યા, એવી દૃષ્ટિથી જ્યાંથી દરેક પરંપરાએ ઈશ્વર સુધી વિશિષ્ટ પહોંચનો કરેલો દાવો એકસરખો અપ્રસ્તુત દેખાતો હતો.

ત્રીજો સ્તંભ માને છે કે પ્રેમ, એટલે કે સરળ અને તીવ્ર પ્રેમ, એ એકમાત્ર અર્પણ છે જે નિરાકાર દિવ્ય ખરેખર માગે છે, અને તેની સરખામણીમાં જટિલ કર્મકાંડ, વિદ્વતાપૂર્ણ વાદવિવાદ અને સિદ્ધાંતની શુદ્ધતા બધાં અપ્રસ્તુત બની જાય છે. કબીરની કવિતા ભક્તને વિયોગ પામેલા પ્રેમી તરીકે વારંવાર ચિત્રિત કરે છે, જે સાચા સૂત્રો ઉચ્ચારવાને બદલે ઝંખનાથી સળગે છે, એવું ભક્તિ-વલણ જેને કોઈ પૂજારી, મંદિર કે ચોક્કસ ભાષાની જરૂર નથી. પ્રેમ પર આ ભારને કારણે કબીરનો ઉપદેશ એ લોકો સુધી પહોંચ્યો જેમને જાતિ કે ધર્મના કારણે વધુ ઔપચારિક ભક્તિ-માર્ગોથી બહાર રાખવામાં આવ્યા હતા, કારણ કે પ્રેમ, કર્મકાંડની પહોંચથી વિપરીત, જન્મ કે સામાજિક દરજ્જાથી મર્યાદિત થઈ શકતો નથી. કબીર પોતે આખું જીવન કામ કરતા વણકર રહ્યા, સંન્યાસીનો વસ્ત્ર ધારણ કર્યા વિના. તેમણે આગ્રહ રાખ્યો કે પ્રામાણિક વેપારનો સામાન્ય શ્રમ ગહનતમ ભક્તિમાં કોઈ પણ રીતે અવરોધરૂપ નથી, અને એ રીતે શાંતિથી એ માન્યતાને ખંડિત કરી કે સાચી આધ્યાત્મિકતા માટે સાંસારિક કાર્યમાંથી પીછેહઠ આવશ્યક છે.

કબીરની નિર્ગુણ ભક્તિએ કોઈ એક પરંપરાની સીમાઓ વટાવીને ભક્તિ-આંદોલનો પર ઊંડી અસર કરી. તેમની વાણી ગુરુ ગ્રંથ સાહિબમાં સમાવિષ્ટ થવાથી શીખ ધર્મગ્રંથમાં પ્રવેશી, તેમના અનુયાયીઓ કબીરપંથ નામના એક વિશિષ્ટ ભક્તિ-સમુદાયમાં સંગઠિત થયા, અને તેમની કવિતા આજે પણ ઉત્તર ભારતમાં હિંદુ, શીખ અને સમન્વયાત્મક ભક્તિ-સભાઓમાં ગાવામાં આવે છે. આ પરંપરાઓને પાર કરતો પ્રભાવ પોતે કબીરના કેન્દ્રીય દાવાનું શાંત પ્રદર્શન છે: કે સાચે જ નિરાકાર દિવ્ય, જેની પાસે પ્રેમ દ્વારા પહોંચવામાં આવે છે, કોઈ એક પરંપરાની વિશિષ્ટ માલિકીનો નથી, એને લઈને કોઈ એક પરંપરા જે ચોક્કસ રૂપો અને સંસ્થાઓ ઊભી કરે છે તેનાથી તે બંધાયેલો નથી. આજે કબીરને વાંચનાર કે સાંભળનાર, પછી તે હિંદુ ભજન-પરંપરા મારફતે હોય, શીખ ધર્મગ્રંથ મારફતે હોય, કે કબીરપંથની જીવંત મૌખિક પરંપરા મારફતે, તે મૂળભૂત રીતે એ જ નિરાકારનો દાવો સાંભળે છે, જે જે ભક્તિ-ભાષા તેમના સુધી પહોંચાડે તેમાં વ્યક્ત થાય છે.