કબીર પંથમાં સત્સંગ અને શબદ કીર્તન

સત્સંગ, શાબ્દિક રીતે સત્યનો સાથ, એ મેળાવડો છે જેના દ્વારા કબીર પંથના ભક્તો માત્ર એકાંત ચિંતનમાં નહીં, પણ સામૂહિક રીતે પોતાની શ્રદ્ધાનું આચરણ કરે છે. તેના કેન્દ્રમાં શબદ કીર્તન છે, એટલે કબીરની પોતાની રચનાઓનું ગાન, જેમાં બીજકમાં એકત્ર થયેલી સાખીઓ અને શબદો તથા ગુરુ ગ્રંથ સાહિબમાં સચવાયેલાં એકતાલીસ (41) શબદોનો સમાવેશ થાય છે. તેમનો ઉપદેશ રાગના માધ્યમથી એવા સહિયારા અનુભવમાં વહે છે જે એકલા ગ્રંથ-પઠનથી ક્યારેય ઉત્પન્ન થઈ શકે નહીં.

કબીર પંથના સત્સંગ સાથે સૌથી ગાઢ રીતે જોડાયેલાં ભજનોમાં ચદરિયા ઝીની રે ઝીની છે, એટલે બારીક વણેલી ચાદર, જે માનવ શરીરનું વર્ણન કરવા નાજુક કાપડની છબી વાપરે છે. આ ગીત ચાદરના વણાટને ઝીણવટભરી વિગતે અનુસરે છે, ચરખાનો, શરીરના તત્ત્વોનો અને તેના ઘડાવાના મહિનાઓનો ઉલ્લેખ કરે છે. પછી તે તેની કેન્દ્રીય ચેતવણી તરફ વળે છે: આ આવરણ માત્ર થોડા સમય માટે આપવામાં આવ્યું છે, અને મૂર્ખ લોકો પોતાની અજ્ઞાનતાથી દરરોજ તેને નુકસાન પહોંચાડે છે, તેનો ઉપયોગ કેટલો ક્ષણિક છે તે ઓળખ્યા વિના.

ભજનનો ધ્રુવપદ ચાદરને રામના પવિત્ર નામથી ભીંજાયેલી વર્ણવે છે, અને ગીતના શરીરની નશ્વરતાના ચિંતનને સીધું ભક્તિમય સ્મરણ સાથે બાંધે છે, મૃત્યુ વિશેના માત્ર અવલોકન તરીકે છોડી દીધા વિના. સત્સંગમાં આ ધ્રુવપદ સાથે ગાવાથી શરીરની નાજુકતા પરનો ગંભીર વિચાર સહિયારી ભક્તિનું કાર્ય બને છે. સમૂહના અવાજો એ જ શ્વાસમાં દિવ્ય નામ વહન કરે છે, જે શ્વાસ સ્વીકારે છે કે કોઈ એક શરીરને તેનો ઉપયોગ કેટલો થોડો સમય મળે છે.

એક સાખી મૌનમાં વાંચવામાં આવે અને બીજા અવાજોથી ભરેલા ઓરડામાં મોટેથી ગાવામાં આવે, તો તેના શબ્દો એક જ હોય છે, પણ તેની અસર જુદી પડે છે. શબદ કીર્તન કબીરના ઉપદેશને માત્ર બુદ્ધિમાં સીમિત રહેવાને બદલે લય અને શ્વાસ દ્વારા શરીરમાં વહેવા દે છે, અને એ જ પંક્તિઓ ગાતા અન્ય ભક્તોની હાજરી એકાંત ચિંતનમાં ક્યારેક રહેલી એકલતા દૂર કરે છે. સત્સંગ આ સામૂહિક પરિમાણ જાણીજોઈને આપે છે, સહિયારા ગીતની સંગતને ઉપદેશની પોતાની પદ્ધતિનો ભાગ ગણીને, માત્ર તેની સાથેની સહાયક વસ્તુ તરીકે નહીં.

ભક્તો સત્સંગને રોજિંદા જીવનના સામાન્ય કોલાહલ અને તાકીદથી અલગ રાખેલા શાંતિના અભયારણ્ય તરીકે વર્ણવે છે. તે એવી જગ્યા છે જ્યાં મન સામાન્ય વિક્ષેપોની સ્પર્ધા વિના, જગતની ક્ષણભંગુરતા અને આત્માની શાશ્વતતા તરફ વળી શકે છે. આ અભયારણ્ય જીવનમાંથી પીછેહઠ કરવા કરતાં તેમાં જ એક વારંવાર આવતો વિરામ છે, એવો મેળાવડો જ્યાં ભક્તો એક જ વાર પીછેહઠ કરીને પાછળ છોડી દેવાને બદલે વારંવાર પાછા ફરે છે.

કબીરનો સાંસારિક સંપત્તિ અને દુન્યવી ઇચ્છાઓથી અનાસક્તિનો ઉપદેશ ભાગ્યે જ અમૂર્ત સિદ્ધાંત તરીકે આવે છે. તે તેના બદલે વણેલી ચાદર જેવી છબીઓ દ્વારા આવે છે, એટલી નક્કર અને ભૌતિક કે સાંભળનારને દલીલને અનુસરવાને બદલે મુદ્દો અનુભવાય. સત્સંગનો ઉપદેશ કરતાં ગીત પર આધાર રાખવાનો અભિગમ આ જ સહજવૃત્તિને અનુસરે છે, એવો વિશ્વાસ રાખીને કે સહિયારું ગાયેલું ભજન સમૂહને અનાસક્તિ તરફ એવી રીતે ખસેડી શકે છે જેવી રીતે તે જ વિચાર એક શુષ્ક દરખાસ્ત તરીકે કહેવાયેલો ક્યારેય ખસેડી શકત નહીં.

કબીર પંથના ભક્તો માટે સત્સંગ કુતૂહલથી હાજરી આપવામાં આવતો એક વાર થનારો મેળાવડો નથી. તે ભક્તિમય જીવનના નિયમિત લક્ષણ તરીકે પાછા ફરવામાં આવતી ચાલુ સાધના છે, દરેક પ્રસંગ ભજનો સાથેના સંબંધમાં એક વધુ સ્તર ઉમેરે છે, જે પુનરાવર્તનથી ઊંડો થાય છે, એક જ શ્રવણથી ખાલી થતો નથી. જે ભક્ત વર્ષોથી ચદરિયા ઝીની રે ઝીની ગાય છે, તે તેમાં એવું કંઈક સાંભળે છે જે નવા આવનારને સંભળાતું નથી. આ શબ્દો બદલાયા છે માટે નહીં, પણ સત્સંગ પોતે સમય જતાં અંદર જીવવા માટે રચાયેલો છે માટે, માત્ર એક વાર સાક્ષી બનવા માટે નહીં.

ચદરિયા ઝીની રે ઝીની ને તેનું કાયમી બળ આપે છે તે એ છે કે આ ગીત ક્યારેય કાપડને પાતળું થવા માટે દોષ આપતું નથી. તે માત્ર એ બેદરકારીને દોષ આપે છે જેની સાથે વ્યક્તિ તેને તે થોડા સમય દરમિયાન સંભાળે છે, જે દરમિયાન તે તેને ઉધાર આપવામાં આવ્યું છે. આ ભેદ સત્સંગની અંદર ખાસ મહત્ત્વનો છે. આ ભજન સાથે ગાતો સમુદાય શરીરની નશ્વરતા પર અન્યાય તરીકે શોક કરવા માટે કહેવાતો નથી, પણ પોતે જે નાજુક આવરણ થોડા સમય માટે મેળવ્યું છે તેની સાથે કેટલી કાળજીથી કે બેદરકારીથી વર્તે છે તેની દૈનિક જવાબદારીને ઓળખવા માટે કહેવાય છે.