કબીરની સાખી અને દોહા

સાખી, શાબ્દિક રીતે સાક્ષી, એક બે પંક્તિનો દોહો છે, જેમાં કબીર એવી સત્ય વાતના સીધા સાક્ષી તરીકે બોલે છે, જે તેમણે ફક્ત સાંભળી કે તર્કથી પામી નહીં, પણ પોતે જોઈ હતી. આ સ્વરૂપ ઇરાદાપૂર્વક સંક્ષિપ્ત છે, જેથી એક જ વાર સાંભળીને કંઠસ્થ થઈ શકે અને સામાન્ય દિવસમાં સાથે રાખી શકાય, એટલે સાધકને તેની તરફ પાછા ફરવા કોઈ ખાસ સમય કે સ્થળ અલગ રાખવાની જરૂર નથી. કબીરની પોતાની સંકલિત રચના બીજકમાં આવા સેંકડો દોહા સચવાયેલા છે. તેમાંથી એકતાલીસ (41) પછીથી ગુરુ ગ્રંથ સાહિબમાં એકત્ર થયેલા શબદોમાં પણ ગણાય છે, જેથી કબીરની સાખીઓ શીખ ભક્તિ-આચરણમાં પણ સીધી પહોંચી છે.

સૌથી વધુ પઠાતા દોહાઓમાંનો એક સાધકને દૂરના સ્થળોમાં જ દિવ્યને શોધવા સામે ચેતવે છે: કસ્તૂરી કુંડલી બસૈ, મૃગ ઢૂંઢે વન માહી, ઐસે ઘટ ઘટ રામ હૈ, દુનિયા દેખે નાહિ. જેમ કસ્તૂરી મૃગ વનમાં એ સુગંધ શોધે છે જે તેની પોતાની નાભિમાં શરૂઆતથી હતી, તેમ કબીર કહે છે કે દિવ્ય દરેક જીવમાં વસે છે, છતાં દુનિયા તેને જોઈ શકતી નથી. આ છબી જાણીજોઈને સાદી અને ભૌતિક છે, મૃગના પોતાના શરીરની, કારણ કે સાંભળનાર કોઈ કામની વચ્ચે પણ તેને તરત યાદ કરી શકે, કોઈ જટિલ દાર્શનિક માળખું પહેલાં બોલાવ્યા વિના.

બીજો વ્યાપક પઠાતો દોહો, જે દોહા તરીકે ઓળખાય છે (સાખી જેવું જ બે પંક્તિનું સ્વરૂપ), એ પ્રશ્ન સંબોધે છે કે પોતાના ગુરુ પ્રત્યેની કૃતજ્ઞતા કેટલી તાકીદથી ચૂકવવી જોઈએ: ગુરુ ગોવિંદ દોઉ ખડે, કાકે લાગૂં પાય, બલિહારી ગુરુ આપને, ગોવિંદ દિયો મિલાય. જો ગુરુ અને ઈશ્વર બંને સાધક સમક્ષ એક સાથે ઊભા હોય, તો કોના ચરણ પહેલાં સ્પર્શવા? કબીરનો ઉત્તર ગુરુની તરફેણમાં છે, કારણ કે ઈશ્વર સાથેનું મિલન શક્ય બનાવનાર ગુરુ જ હતા. આ દોહો આધ્યાત્મિક ઋણના આખા ધર્મશાસ્ત્રને ચાર ટૂંકી પંક્તિઓમાં સંકુચિત કરે છે, જે એવી ક્ષણમાં યાદ રાખવા માટે છે જ્યારે આવી પસંદગી ખરેખર ઊભી થઈ શકે.

કબીરના દોહાને દરેક છબી લાંબા પ્રવચનમાં સમજાવીને વિસ્તારી શકાયા હોત, છતાં તેમણે પસંદ કરેલું સ્વરૂપ એ વિસ્તરણનો ઇરાદાપૂર્વક પ્રતિકાર કરે છે. ગુસ્સો, શંકા કે અભિમાનના ઝબકારાથી કામની વચ્ચે વિક્ષેપિત થયેલા સાધક પાસે કોઈ ગ્રંથ યાદ કરવાનો સમય નથી, પણ બે પંક્તિનો દોહો જે પહેલેથી કંઠસ્થ હોય તે, બરાબર જરૂર હોય તે ક્ષણે, સંપૂર્ણ અને તૈયાર રૂપે આપમેળે ઊપસી આવે છે. આ સંક્ષિપ્તતા ઉપદેશ પર લાદેલી મર્યાદા નથી, પણ એ જ લક્ષણ છે જે ઉપદેશને અભ્યાસ સુધી સીમિત રહેવાને બદલે દૈનિક સાધના તરીકે કાર્ય કરવા દે છે.

સાખીનું પઠન ક્યારેય માત્ર પદ્ય-પંક્તિ કરવાનું કાર્ય ગણાતું નથી; તે પઠનની ક્ષણમાં જ આત્મ-અવલોકનનું કાર્ય કરે છે. જ્યારે કોઈ સાચા અર્થમાં બહાર આરામ કે સમર્થન શોધતો હોય ત્યારે કસ્તૂરી કુંડલી બસૈનું પુનરાવર્તન, તે ક્ષણમાં, શબ્દો અને સાધકના પોતાના વાસ્તવિક વર્તન વચ્ચેનો એક નાનો મુકાબલો બની જાય છે. તે એ દોષથી સુરક્ષિત અંતરે પઠાતું અમૂર્ત સ્મરણ નથી જેનું તે વર્ણન કરે છે. કબીરના દોહા એટલા માટે કામ કરે છે કે તે એટલા ટૂંકા છે કે પ્રલોભનની ક્ષણ પછી નહીં, પણ તેની અંદર જ સંપૂર્ણ રૂપે આવી પહોંચે છે.

નિશ્ચિત સમયે ઔપચારિક પઠન માટે અનામત શાસ્ત્રથી વિપરીત, કબીરના દોહા જીવંત મૌખિક વારસા તરીકે ફરે છે, જે મોટા ભાગે કોઈ સંસ્થાકીય વ્યવસ્થાની બહાર પેઢીઓ વચ્ચે પસાર થાય છે. માતાપિતા બાળકોને, શિક્ષકો વિદ્યાર્થીઓને, અને ભક્તો પોતાને એકાંતમાં તેનું પુનરાવર્તન કરે છે. આ અનૌપચારિક પ્રસારણે આ દોહાઓને કબીર પંથી સમુદાયોની બહાર ઉત્તર ભારતની સામાન્ય ભક્તિ-શબ્દાવલીમાં દૂર સુધી પહોંચાડ્યા છે. જે લોકો કબીરના જીવન વિશે બીજું લગભગ કશું જાણતા નથી, તેઓ પણ તેમના બે-ત્રણ દોહા હૃદયમાં રાખીને તેમને સામાન્ય દિવસ પસાર કરવા માટેના કાર્યકારી સાધન તરીકે ઉપયોગ કરે છે.

ઘણા ભક્તિ-ઉપદેશો સદીઓ સુધી જીવિત રાખવા માટે મંદિરો, મઠો કે સંગઠિત સંપ્રદાયો પર આધાર રાખે છે, જે એક પેઢી જાતે ન વહન કરી શકે તે પ્રસારિત કરવા માટે ઔપચારિક માળખું માંગે છે. કબીરના દોહા તેના બદલે મુખ્યત્વે માત્ર યાદ રહી જવાની ક્ષમતાથી ટક્યા, એવા ઘરોમાં મોંથી કાન સુધી પસાર થતા જે કોઈ કબીર પંથી સંસ્થાના સભ્ય ક્યારેય નહોતા. જે દોહો એક કે બે વાર સાંભળ્યા પછી સંપૂર્ણ યાદ રહી શકે, તેને તેના રચયિતા કરતાં વધુ જીવવા માટે કોઈ લહિયા, મંદિર કે દીક્ષિત શિક્ષકની જરૂર નથી. કબીરે જે સ્વરૂપ પસંદ કર્યું, તે શરૂઆતથી જ આ જ ટકાવી રાખવાની વ્યૂહરચના શક્ય બનાવતું હતું.