મગહરમાં કબીરની સમાધિ અને મઝાર

પરંપરા અનુસાર કબીરે પોતાના અંતિમ દિવસો પવિત્ર નગરી વારાણસીને બદલે મગહરમાં વિતાવવાનું પસંદ કર્યું. લોકપ્રિય માન્યતા છે કે વારાણસી એટલે કે કાશીમાં મૃત્યુ મોક્ષ અપાવે છે, જ્યારે મગહરમાં મૃત્યુ હલકો પુનર્જન્મ આપે છે. કબીરે જાણીજોઈને આ માન્યતાનો વિરોધ કર્યો. તેમનું દેહાવસાન ત્યાં ૧૫૧૮માં થયું. તેમના સમગ્ર ઉપદેશ સાથે સુસંગત રીતે, એ ઈશ્વર સુધી પહોંચવાના કર્મકાંડી માર્ગોનો અંતિમ અસ્વીકાર હતો, અને જીવન તથા મૃત્યુ બંને પોતાની શરતો પર જીવવાની ઘોષણા હતી.

કબીરના દેહાવસાન પછી તેમના હિંદુ અને મુસ્લિમ અનુયાયીઓ બંને એકઠા થયા હોવાનું કહેવાય છે. હિંદુઓ તેમના અગ્નિસંસ્કાર કરવા માગતા હતા અને મુસ્લિમો તેમને દફનાવવા માગતા હતા. બંને જૂથો તેમના અવશેષો પર દાવો કરતા ઝઘડી રહ્યા હતા, ત્યારે પરંપરા કહે છે કે કબીર પોતે તેમની સામે પ્રગટ થયા અને કહ્યું કે શરીર પરનું કફન ઊંચું કરીને નીચે જુઓ.

શિષ્યોએ કફન ઉઠાવ્યું ત્યારે તેમને શરીર નહીં, પરંતુ જ્યાં શરીર હતું ત્યાં ફૂલોનો ઢગલો મળ્યો. જે શરીર માટે ઝઘડી શકાય એવા ફૂલો માટે ઝઘડી શકાય નહીં, તેથી બંને સમુદાયોએ ફૂલોને પોતપોતાની વચ્ચે વહેંચી લીધાં. મુસ્લિમોએ પોતાનો અર્ધો ભાગ મગહરમાં જ દફનાવ્યો, અને હિંદુઓ પોતાનો અર્ધો ભાગ વારાણસી લઈ ગયા અને પોતાની રીત પ્રમાણે અગ્નિસંસ્કાર કર્યા. દરેક પરંપરાએ પોતાની રીતે શોક પૂર્ણ કર્યો.

જ્યાં કબીરનો ભાગ દફનાવવામાં આવ્યો હતો તે મગહરમાં સમાધિ, એટલે કે હિંદુ સ્મારક, અને મઝાર, એટલે કે મુસ્લિમ કબર, બંને બન્યાં. બંને લગભગ સો (૧૦૦) મીટરના અંતરે ઊભાં છે. આજ સુધી બંનેની દેખરેખ થાય છે અને ત્યાં દર્શન માટે લોકો આવે છે. એ એક એવા ગુરુનું ટકાઉ ભૌતિક સ્મારક છે, જેમણે પોતાના સ્મારકમાં પણ કોઈ એક પરંપરાના હોવાનો દાવો સ્વીકાર્યો નહીં.

મગહર કબીરપંથીઓ, હિંદુ અને મુસ્લિમ યાત્રિકો તથા ભારતની સમન્વયાત્મક ભક્તિ-સૂફી પરંપરાના વિદ્વાનોને એકસરખા આકર્ષે છે. ભક્તિ સંતો અને સૂફી સાધકોને જોડતી એ સહિયારી ભક્તિધારા અહીં સ્પષ્ટ છે. વારાણસીનો કબીર ચૌરા મઠ એ સ્થાન સાચવે છે જ્યાં તેઓ રહ્યા અને ઉપદેશ આપ્યો, જ્યારે મગહર બતાવે છે કે જીવનની જેમ મૃત્યુમાં પણ તેમણે પોતાના ઉપદેશને કોઈ એક ધાર્મિક ઓળખ સુધી સીમિત થવા દીધો નહીં. કબીરની પોતાની વાણી, જેમાંની ઘણી પછીથી ગુરુ ગ્રંથ સાહિબના પદોમાં સંકલિત થઈ, તેમના મૃત્યુ પહેલાં જ આ અસ્વીકારને તેમના ઉપદેશનું કેન્દ્ર બનાવી ચૂકી હતી. યાત્રિકો જે સ્થળની મુલાકાત લઈ શકે એ તો તેમના મૃત્યુએ પછીથી બનાવ્યું.

ફૂલોની કથા એમ નથી કહેતી કે બંને સમુદાયો સહેજ પણ ઝઘડ્યા વિના સ્થળ વહેંચી લે છે. તે એવા ઝઘડાનું વર્ણન કરે છે જે એટલો તીવ્ર હતો કે માત્ર શરીરનું અદૃશ્ય થવું જ તેને શાંત કરી શક્યું. આ વિગત મહત્ત્વની છે, કારણ કે તે કબીરના ઉપદેશને એક વાસ્તવિક, ચોક્કસ સંઘર્ષમાં મૂળ ધરાવતો રાખે છે, એકતાને સહેલાઈથી મળી ગયેલી વસ્તુ તરીકે રજૂ કરતો નથી. આ ચમત્કારે બંને સમુદાયોને પોતાની ભાષામાં શોક કરવાની તક આપી, કારણ કે ફૂલોની વહેંચણી થઈ શકે છે, જ્યારે એક શરીરની વહેંચણી થઈ શકતી નથી. દરેક પરંપરા બીજાના માટે પોતાની પ્રથા છોડવાને બદલે, પોતાના સંસ્કારો સંપૂર્ણ રીતે પૂર્ણ કરી શકી.

ધર્મ વચ્ચેની એકતા વિશેના મોટાભાગના ઉપદેશો વિધાનો, પદો કે પ્રવચનો રૂપે અપાય છે, જેને શ્રોતા સ્વીકારે અથવા બાજુએ મૂકે. મગહર પોતાની દલીલ સરળ ભૌતિક ગોઠવણી દ્વારા કરે છે: બે રચનાઓ, સો મીટરના અંતરે, દરેક પોતાની પરંપરા પ્રમાણે પૂર્ણ સન્માન પામતી, ન એક બીજામાં ભળી ગયેલી, ન એકબીજા કરતાં ઊંચી ગણાયેલી. મુલાકાતીને કબીરની કવિતાનો એક પણ પદ સમજવાની જરૂર નથી, કારણ કે શબ્દો ઉચ્ચારાય તે પહેલાં જ આ ગોઠવણી ઉપદેશ આપી દે છે.

કબીરે વારાણસીને બદલે મગહરમાં મૃત્યુ પસંદ કર્યું, તે નિર્ણય પછી શું થયું તેનાથી સ્વતંત્ર પોતાની શાંત દલીલ ધરાવે છે. લોકમાન્યતા જે સ્થાનને ઓછા પુનર્જન્મનું કારણ ગણતી હતી, તે જ સ્થાન તેમણે જાણીજોઈને પસંદ કર્યું. આ રીતે તેમણે એ દાવાની સીધી કસોટી કરી કે મોક્ષ સ્થળ પર નહીં, પણ જીવેલા જીવનની ગુણવત્તા પર આધારિત છે. મગહરમાં મૃત્યુ પામ્યા છતાં, સદીઓ પછી પણ એક મુક્ત સંત તરીકે સ્મરાયા, અને જે સ્થળને બે ધર્મો હજી પવિત્ર માનીને જાળવે અને મુલાકાત લે છે, ત્યાં તેમનો સ્મરણ-સ્થાન છે. એ કબીરનું પોતાનું શાંત ખંડન છે, જે માન્યતાનો વિરોધ કરવામાં તેમણે અંતિમ દિવસો વિતાવ્યા તેને જ પડકારે છે.

મગહર આવનાર યાત્રિક, મોટાભાગનાં પવિત્ર સ્થળોની જેમ, ફક્ત એક મંદિરમાં પ્રણામ કરીને ચાલ્યો જઈ શકતો નથી. સમાધિ અને મઝાર એટલાં નજીક છે કે એકની મુલાકાત લઈને બીજાનો સ્વીકાર કર્યા વિના આગળ વધવું માટે જાણીજોઈને નજર ફેરવવી પડે. અહીં સુધી આવનાર મોટાભાગના યાત્રિકો બંને રચનાઓ વચ્ચેનું ટૂંકું અંતર ચાલીને કાપે છે. એક સ્મારકથી બીજા સ્મારક સુધીનું આ નાનું, ભૌતિક પગલું કબીરના પોતાના જીવને દરેક મળનાર પાસેથી જે ઓળંગણ માગ્યું હતું, તેનું લઘુ રૂપ છે. એ એવા સત્ય તરફ જવાની તૈયારી છે જે એક જ ધર્મની સીમામાં બંધાઈ રહેવાનો ઇનકાર કરતું હતું.