मगहरमधील कबीरांची समाधी आणि मझार

परंपरेनुसार कबीरांनी पवित्र नगरी वाराणसीऐवजी मगहरमध्ये आपले अंतिम दिवस घालवण्याचे निवडले. वाराणसी म्हणजे काशी येथे मृत्यू झाल्यास मोक्ष मिळतो, तर मगहरमध्ये मृत्यू झाल्यास हीन जन्म मिळतो, या लोकप्रिय समजुतीला त्यांनी जाणीवपूर्वक आव्हान दिले. ते तेथे इ.स. १५१८ मध्ये देहत्याग करते झाले. त्यांच्या सर्व शिकवणींना अनुसरून हा ईश्वरप्राप्तीसाठीच्या कर्मकांडी शॉर्टकटांचा अंतिम नकार होता; आपले जीवन आणि मरण पूर्णपणे आपल्या अटींवर जगण्याचा तो निर्धार होता.

कबीरांच्या निधनानंतर त्यांचे हिंदू आणि मुस्लिम अनुयायी दोघेही आपल्या धार्मिक विधींसाठी त्यांचा देह मिळवण्यासाठी जमले, अशी परंपरा सांगते. हिंदूंना त्यांचे दहन करायचे होते, तर मुस्लिमांना दफन. दोन्ही गट त्यांच्या अवशेषांवरून वाद घालत असताना, परंपरा मानते की कबीर स्वतः त्यांच्यासमोर प्रकट झाले आणि त्यांच्या देहावरील वस्त्र उचलून खाली काय आहे ते पाहण्यास सांगितले.

शिष्यांनी वस्त्र उचलले तेव्हा त्यांना तिथे कोणताही मृतदेह आढळला नाही; देह होता तिथे फुलांचा ढीग पडलेला होता. ज्याप्रमाणे देहावरून भांडण झाले होते, तसे फुलांवरून भांडता येईना, म्हणून दोन्ही समुदायांनी ती फुले आपापसात वाटून घेतली. मुस्लिमांनी आपला वाटा मगहरमध्येच दफन केला, आणि हिंदूंनी आपला वाटा वाराणसीला नेऊन आपल्या विधीनुसार दहन केला; प्रत्येक परंपरेने आपल्या पवित्र मानलेल्या रीतीने शोक पूर्ण केला.

ज्या ठिकाणी कबीरांचा वाटा असलेली फुले दफन केली गेली, त्या मगहरमध्ये हिंदू स्मारक असलेली समाधी आणि मुस्लिम कबर असलेली मजार, दोन्ही उभारली गेली; ती सुमारे शंभर (१००) मीटर अंतरावर आहेत. आजही दोन्हींची देखभाल होते आणि त्यांना भेट दिली जाते. जी शिकवण कोणत्याही एका परंपरेची मक्तेदारी होऊ देत नव्हती, अशा गुरूंच्या स्वतःच्या स्मारकाच्या रचनेतही ती शिकवण जिवंत राहावी, असा हा चिरस्थायी भौतिक स्मारक आहे.

मगहर कबीरपंथी, हिंदू आणि मुस्लिम यात्रेकरू, तसेच भारताच्या समन्वयवादी भक्ती-सूफी वारशाचे अभ्यासक यांना आकर्षित करते. हा वारसा हिंदू भक्त संत आणि सूफी संत यांना जोडणारी सामायिक भक्तीची धारा आहे. वाराणसीतील कबीर चौरा मठ तेथे कबीर राहिले आणि शिकवत राहिले, त्या जागेचे जतन करतो, तर मगहर हे दाखवते की मृत्यूतही, जीवनाप्रमाणेच, त्यांनी आपली शिकवण कोणत्याही एका धार्मिक ओळखीपुरती मर्यादित होऊ दिली नाही. कबीरांच्या स्वतःच्या दोह्यांनी, ज्यातील अनेक नंतर गुरु ग्रंथ साहिबच्या भजनांत समाविष्ट झाले, हा नकार त्यांच्या मृत्यूनंतर यात्रास्थळ बनण्याआधीच त्यांच्या शिकवणीचा केंद्रबिंदू बनवला होता.

फुलांची आख्यायिका केवळ दोन समुदायांनी शांततेने स्थळ वाटून घेतले, असे वर्णन करत नाही. ती इतक्या तीव्र वादाचे वर्णन करते की केवळ देहाच्या अदृश्य होण्यानेच तो शमला. हा तपशील महत्त्वाचा आहे, कारण तो कबीरांच्या शिकवणीला एका वास्तविक, ठोस संघर्षात रुजवतो; एकता सहजपणे साधली गेली, असे दाखवत नाही. या चमत्काराने दोन्ही समुदायांना आपल्या स्वतःच्या भाषेत शोक करण्याची संधी दिली: फुले अशा प्रकारे वाटता येतात जसा एक देह कधीच वाटता आला नसता. प्रत्येक परंपरेला दुसऱ्यासाठी आपली प्रथा सोडण्यास सांगितले गेले नाही, तर तिला आपले विधी पूर्णपणे पार पाडता आले.

धार्मिक ऐक्याविषयीच्या बहुतेक शिकवणी विधाने, ओव्या किंवा प्रवचनांच्या रूपात मांडल्या जातात, ज्या श्रोता स्वीकारू शकतो किंवा बाजूला ठेवू शकतो. मगहर आपला युक्तिवाद साध्या भौतिक रचनेद्वारे मांडते: शंभर मीटर अंतरावरील दोन वास्तू, प्रत्येक आपल्या परंपरेनुसार पूर्ण सन्मानित, ना एकाने दुसऱ्याला सामावून घेतलेले, ना कोणाला श्रेष्ठ मानलेले. कबीरांच्या कवितेची एकही ओळ समजून घेण्याची गरज भेट देणाऱ्याला नसते; कारण कोणताही शब्द उच्चारण्यापूर्वीच मांडणी स्वतः शिकवण सादर करते.

कबीरांनी वाराणसीऐवजी मगहरमध्ये देह ठेवण्याचा निर्णय घेतला, त्यामागे पुढे घडलेल्या घटनांपासून स्वतंत्र असा एक शांत युक्तिवाद आहे. लोकप्रिय समजुतीनुसार ज्या ठिकाणी हीन जन्म नशिबी येतो, ते स्थान जाणीवपूर्वक निवडून त्यांनी मोक्ष भूगोलावर नव्हे तर जगलेल्या जीवनाच्या गुणवत्तेवर अवलंबून असतो, या दाव्याची थेट परीक्षा घेतली. मगहरमध्ये मरण आलेले, तरीही शतकानुशतके नंतर मुक्त गुरू म्हणून स्मरले जाणारे कबीर, आणि दोन धर्मांनी आजही पवित्र मानून जतन केलेले हे स्थान, ज्या समजुतीला त्यांनी आपले अंतिम दिवस आव्हान देण्यात घालवले, तिला कबीरांचे स्वतःचे शांत खंडन ठरते.

मगहरला येणारा यात्रेकरू इतर अनेक पवित्र स्थळांप्रमाणे एका देवळात नमस्कार करून निघून जाऊ शकत नाही. समाधी आणि मजार इतक्या जवळ आहेत की एकाला भेट देताना दुसऱ्याकडे जाणीवपूर्वक दुर्लक्ष करावे लागते; त्यामुळे बहुतेक यात्रेकरू या दोन्ही वास्तूंमधील छोटे अंतर चालत पार करणे पसंत करतात. दोन स्मारकांदरम्यान जाण्याची ही छोटी भौतिक कृती, कबीरांच्या स्वतःच्या जीवनाने प्रत्येक भेटणाऱ्याकडून मागितलेल्या त्याच ओलांडून जाण्याची लघुरूपात पुनरावृत्ती करते. एखाद्या एका धर्माच्या सीमेत बंदिस्त राहण्यास नकार दिलेल्या सत्याकडे जाण्याची ही तयारी आहे.