कबीर समाधि र मजार, मगहर

परम्परा अनुसार, कबीरले आफ्ना अन्तिम दिनहरू पवित्र नगरी वाराणसीको सट्टा मगहरमा बिताउने छनोट गरे। वाराणसी, अर्थात् काशीमा मृत्यु भएमा मोक्ष सुनिश्चित हुन्छ, तर मगहरमा मृत्यु भएमा निम्न स्तरको पुनर्जन्म हुन्छ भन्ने लोकप्रिय विश्वासलाई उनले जानाजान चुनौती दिए। उनको देहावसान सन् १५१८ मा त्यहीँ भयो। उनले सिकाएका सबै कुराहरूसँग मेल खाँदै, यो ईश्वरसम्म पुग्ने कर्मकाण्डका सर्टकटहरूको अन्तिम अस्वीकार थियो; आफ्नै सर्तमा बाँचेको र आफ्नै सर्तमा मृत्युलाई स्वीकारेको जीवनको प्रतीक।

कबीरको मृत्युपछि, उनका हिन्दू र मुस्लिम दुवै अनुयायीहरू आफ्नै अन्त्येष्टि संस्कारका लागि उनको शरीरमाथि दाबी गर्न जम्मा भए भनिन्छ; हिन्दुहरू उनको दाहसंस्कार गर्न चाहन्थे र मुस्लिमहरू उनलाई गाड्न चाहन्थे। ती दुई समूह उनका अवशेषहरूबारे विवाद गरिरहँदा, परम्परा भन्छ कि कबीर आफैँ तिनीहरूका सामु प्रकट भए र शरीरमाथिको वस्त्र उघारेर मुनि हेर्न भने।

शिष्यहरूले वस्त्र उघार्दा त्यहाँ कुनै शव थिएन; उनको शरीर थियो त्यहीँ फूलको थुप्रो मात्र थियो। शरीरमाथि झगडा गरेजस्तै फूलमाथि झगडा गर्न नसकेर, दुई समुदायले फूलहरू आफैँबीच बाँडे। मुस्लिमहरूले आफ्नो हिस्सा मगहरमै गाडे, र हिन्दुहरूले आफ्नो हिस्सा वाराणसी लगेर आफ्नै रीतिअनुसार दाहसंस्कार गरे। प्रत्येक परम्पराले आफूले पवित्र ठानेको तरिकाले आफ्नो शोक पूरा गर्‍यो।

कबीरका फूलहरूको आधा भाग मगहरमा गाडिएको ठाउँमा, हिन्दू स्मारक समाधि र मुस्लिम चिहान मजार दुवै बनाइए; ती एकअर्काबाट लगभग एक सय (100) मिटरको दूरीमा उभिएका छन्। आज पनि दुवैको रेखदेख गरिन्छ र तिनलाई भ्रमण गरिन्छ; कुनै एक परम्पराको मात्र हुन अस्वीकार गर्ने गुरुका लागि, आफ्नै स्मारकको रूपमा पनि, यो एक दिगो, भौतिक स्मारक हो।

मगहरले कबीरपन्थी, हिन्दू र मुस्लिम तीर्थयात्रीहरू, र भारतको समन्वयात्मक भक्ति-सुफी सम्पदाका विद्वानहरू सबैलाई समान रूपमा आकर्षित गर्छ। वाराणसीको कबीर चौरा मठले उनी बसेर शिक्षा दिएको स्थान संरक्षित गर्छ; मगहरले संरक्षित गर्छ कि जीवनमा जस्तै मृत्युमा पनि, उनले आफ्नो शिक्षालाई कुनै एक धार्मिक पहिचानमा सीमित पार्न कसरी अस्वीकार गरे। कबीरका आफ्नै पदहरू, जसमध्ये धेरै पछि गुरु ग्रन्थ साहिबका भजनहरूमा सङ्कलित भए, उनको मृत्युले यस स्थानलाई तीर्थयात्रीहरूले भ्रमण गर्न सकिने ठाउँ बनाउनुभन्दा धेरै अगाडि नै यही अस्वीकारलाई आफ्नो शिक्षाको केन्द्र बनाइसकेका थिए।

फूलको किंवदन्तीले दुई समुदायले शान्तिपूर्वक स्थल बाँड्न सहमति जनाए भनी सरलरूपमा वर्णन गर्दैन। यसले शरीर स्वयं अदृश्य भएपछि मात्र शान्त हुन सक्ने यति तीव्र विवादको वर्णन गर्छ। यो विवरण महत्त्वपूर्ण छ, किनभने यसले एकतालाई सजिलै आएको रूपमा प्रस्तुत गर्नुको सट्टा कबीरको शिक्षालाई वास्तविक, निश्चित द्वन्द्वमा जरा गाडिएको राख्छ। त्यस चमत्कारले दुवै समुदायलाई आफ्नै भाषामा शोक गर्ने कुरा दियो; कुनै एक शरीर कहिल्यै बाँड्न सकिने तरिकाले फूलहरू बाँड्न सकियो। प्रत्येक परम्पराले अर्कोका लागि आफ्नो अभ्यास त्याग्न भनिएको बिना, आफ्ना संस्कारहरू पूर्ण रूपमा पूरा गर्न सक्यो।

धार्मिक एकताबारे अधिकांश शिक्षाहरू यस्ता कथन, पद वा प्रवचनका रूपमा दिइन्छन् जसलाई श्रोताले स्वीकार्न वा बिर्सन सक्छ। मगहर त्यसको सट्टा सरल भौतिक व्यवस्थापनमार्फत आफ्नो तर्क प्रस्तुत गर्छ: एक सय मिटरको दूरीमा रहेका दुई संरचना, प्रत्येक आफ्नै परम्पराअनुसार पूर्ण सम्मानित, न त एउटा अर्कोमा विलीन न त अर्कोभन्दा माथि राखिएको। स्थलले के भन्छ भनी बुझ्न आगन्तुकले कबीरको कवितामा एउटा पङ्क्ति पनि बुझ्नु पर्दैन, किनभने एउटा शब्द पनि उच्चारण हुनुअघि नै त्यो व्यवस्थापनले आफैँ शिक्षा दिन्छ।

वाराणसीको सट्टा मगहरमा मृत्युवरण गर्ने कबीरको निर्णयको आफ्नै शान्त तर्क छ, जुन पछि जे भयो त्यसभन्दा स्वतन्त्र छ। जुन स्थानको बारेमा लोकप्रिय विश्वास थियो कि त्यहाँ मृत्युले उनलाई निम्न स्तरको पुनर्जन्ममा धकेल्नेछ, त्यही स्थान जानाजान छानेर उनले यो दाबीको प्रत्यक्ष परीक्षण गरे कि मुक्ति भूगोलमा होइन, बाँचिएको जीवनको गुणस्तरमा निर्भर गर्छ। मगहरमा मृत्यु वरण गरेर, शताब्दीहरूपछि पनि मुक्त गुरुका रूपमा स्मरण गरिनु, र दुई आस्थाहरूले आज पनि पवित्र ठानेर संरक्षण र भ्रमण गर्ने स्थानमा यो हुनु, कबीरको आफ्नै मौन खण्डन हो; जुन विश्वासलाई चुनौती दिँदै उनले आफ्ना अन्तिम दिनहरू बिताए, त्यसैको।

मगहर आउने तीर्थयात्रीले, अधिकांश पवित्र स्थलहरूले अनुमति दिएझैँ, एउटै मन्दिरमा श्रद्धा अर्पण गरेर सिधै फर्कन सक्दैनन्। समाधि र मजार यति नजिक छन् कि एउटा भ्रमण गर्दा अर्कोलाई कम्तीमा स्वीकार नगरी बस्नु जानाजान नजर फर्काउने काम हुन्छ; र यति टाढाबाट आउने अधिकांश तीर्थयात्रीहरू यसको सट्टा दुई संरचनाबीचको छोटो दूरी हिँडेर पार गर्न रुचाउँछन्। एउटा स्मारकबाट अर्कोतिर जाने यो सानो, भौतिक कार्यले कबीरको आफ्नै जीवनले उनलाई भेट्ने प्रत्येकबाट माग गरेको त्यही पार गर्ने कार्यलाई सानो रूपमा दोहोर्‍याउँछ। एउटै आस्थाको सीमाभित्र बाँधिन अस्वीकार गर्ने सत्यतर्फ जाने इच्छा यही हो।