कबीर चौरा मठ

पुरानो वाराणसीको हृदयमा कबीर चौरा उभिएको छ — यो एउटा टोल र मठ हो, जसलाई परम्परागत रूपमा पन्ध्रौं शताब्दीका, बुनकरबाट रहस्यवादी कवि बनेका कबीरको घर मानिन्छ। उनका पदहरू गुरु ग्रन्थ साहिब, कबीर बीजक, साखी ग्रन्थ र कबीर ग्रन्थावलीमा सुरक्षित छन्। परम्परा भन्छ कि शिशु अवस्थामा कबीरलाई यहीँ नीरु नामका एक मुस्लिम बुनकर र उनकी पत्नी नीमाले भेट्टाएका थिए, र यही क्षेत्रमा उनीहरूले उनको हुर्काइ गरे। उनीहरूले कबीरलाई आफ्नै पेसा — बुनाइ सिकाए; पछि त्यही बुनाइ कबीरका धागो, करघा र कपडासम्बन्धी सबैभन्दा स्मरणीय उपमाहरूको आधार बन्यो।

कबीर चौरा त्यो स्थान पनि हो जहाँ परम्पराले कबीरको प्रारम्भिक जीवनको सबैभन्दा प्रसिद्ध प्रसङ्ग राख्छ: वैष्णव सन्त रामानन्दद्वारा उनलाई शिष्यका रूपमा स्वीकार गरिनु। भक्ति कवि-सन्त रामानन्दको आफ्नै शिक्षा भक्तिमूलक वैष्णव धर्मभित्र अद्वैत दर्शनतर्फ झुकेको थियो भनिन्छ। कबीर पन्थको परम्पराले सुरक्षित राखेको किंवदन्ती अनुसार, केवल पाँच वर्षका युवा कबीरले, तल्लो जातिको बुनकर परिवारमा जन्मिए तापनि, रामानन्दलाई आफ्नो गुरु भनी दाबी गरे। सामान्यतया त्यस्तो सम्बन्ध बन्न नदिने सामाजिक बाधाहरूका बीचमा पनि उनले यसो गरे। त्यस बालकलाई टाढा पठाउनुको सट्टा रामानन्दले उनलाई स्वीकार गरे; र त्यही निर्णयले रामानन्दलाई पनि जातीय परम्पराले उनीबाट अपेक्षा गरेको छुवाछूतको चलन त्याग्न प्रेरित गर्‍यो भनेर स्मरण गरिन्छ। रामानन्दले पछि दिएको कुनै पनि औपचारिक शिक्षाभन्दा यही एउटा भेटलाई कबीर पन्थले कबीरको सम्पूर्ण जीवनमा सीमा नाघ्ने भक्तिको आध्यात्मिक बीउ मान्छ।

केवल तीर्थस्थलका रूपमा काम गर्ने धेरै ऐतिहासिक मन्दिरहरूभन्दा फरक, कबीर चौरा मठ अझै सक्रिय धार्मिक संस्था हो। यो महन्त वा मठाधीशहरूको वंशपरम्पराको आवास हो; तिनीहरूले कबीरसँग सम्बन्धित अवशेषहरू संरक्षण गर्छन् र स्थलका मन्दिर तथा समाधि संरचनाहरूको रेखदेख गर्छन्। कबीरले आफैँ सिकाएको त्यही प्रत्यक्ष, मध्यस्थताविहीन दैवी साक्षात्कारको खोजीमा आउने नयाँ पुस्ताका कबीरपन्थीहरूलाई तिनीहरू उनका शिक्षाहरू निरन्तर हस्तान्तरण गर्दै आएका छन्।

कबीरको आफ्नो जीवन कबीर चौरामा होइन, मगहरमा समाप्त भयो; र उनको मृत्युको कथा उनको जीवनकथाजस्तै उनको सम्पदाको केन्द्रमा आएको छ। उनी देह त्याग्दा, उनबाट प्रेरित हिन्दु र मुसलमान दुवैले उनलाई आफ्नो भने; हरेक समुदायले आफ्नै चलन अनुसार अन्त्येष्टि गर्न चाहन्थ्यो। त्यो विवाद आफैँ शान्त भयो भनी परम्परा स्मरण गर्छ। अन्त्येष्टिको आवरणमुनि भेटिएको भनिएको शरीर, कुनै पनि समुदायले अपेक्षा गरेजस्तो पूर्ण रूपमा दाहसंस्कार वा गाडिने गरी दाबी गर्न मिल्ने थिएन; भक्तहरू यसलाई अन्तिम शिक्षा मान्छन् — कबीरले पदमा रचेका कुनै पनि कुराजत्तिकै तीखो।

कबीर चौरा कबीरको आफ्नै कविताको त्यही सीमा नाघ्ने चरित्र प्रतिबिम्बित गर्छ। यहाँ हिन्दु र मुसलमान भक्तहरू समान रूपमा आउँछन्, र औपचारिक कबीर पन्थभन्दा पर फैलिएको व्यापक सन्त परम्पराका अनुयायीहरू पनि आउँछन्। आगन्तुकहरूको यो बहुलता संयोग होइन। साम्प्रदायिक विभाजनभन्दा माथि रहेको दैवी एकताको कबीरको आफ्नै शिक्षाको सम्भवतः सबैभन्दा साँचो जीवित अभिव्यक्ति यही हो। त्यो शिक्षाले आफ्नो पहिलो परीक्षण-भूमि यही टोलमा पाएको थियो — जहाँ तल्लो जातिका एक बुनकरका छोराले, आफ्नो समयका हरेक सामाजिक अपेक्षाको विरुद्ध गएर, एक पटक घोषणा गरेका थिए कि उनका लागि पहिल्यै एक गुरु छन्।

महान सन्तहरूसँग सम्बन्धित धेरै पवित्र स्थलहरू शताब्दीयौंदेखि भव्य मन्दिर परिसरका रूपमा पुनर्निर्माण गरिएका छन्; तर कबीर चौरा तुलनात्मक रूपमा सादा नै रहेको छ — कुनै छुट्टै पवित्र तहमा उचालिएको नभई, एउटा सक्रिय बस्तीका पछाडिका गल्लीहरूमा लुकेको। यहाँ आउने भक्तहरू प्रायः भन्छन् कि यो सादगी कुनै भव्य स्थापत्यभन्दा पनि कबीरको आफ्नै शिक्षासँग बढी मेल खान्छ; किनभने उनका पदहरूले बारम्बार सचेत गराएका थिए कि विस्तृत कर्मकाण्ड वा स्मारक-संरचनालाई साँचो भक्ति ठान्ने भूल नगर्नू। बुनकरको करघा, सिंहासन होइन, कबीरले वास्तवमा के सिकाउँथे त्यसको केन्द्रको सधैँ सबैभन्दा नजिक रह्यो। संग्रहालयका रूपमा होइन, एक कार्यरत मठका रूपमा कबीर चौराको निरन्तर जीवनले आज पनि यसको ढोकाबाट गुज्रने हरेक तीर्थयात्रीका लागि त्यो शिक्षालाई देखिने गरी जीवित राख्छ।

यस टोलसँग जोडिएका पदहरू ती गल्लीहरूभन्दा धेरै टाढासम्म पुगेका छन् जहाँ कबीर स्वयं एक समय कपडा बुन्थे; उनका भजनहरूको अभिलेखित कुल सङ्ख्या 541 हो, जुन गुरु ग्रन्थ साहिबमा समावेश भएका छन्। सिख गुरुहरूका भजनसँगै गुरु ग्रन्थ साहिबमा तिनको स्थान भयो — कबीरको शिक्षाले आफ्नो जीवनी पहिल्यै नाघेका हरेक सीमालाई कति पूर्ण रूपमा नाघ्यो भन्ने कुराको यो उल्लेखनीय प्रमाण हो। कबीर बीजक, जुन उनका आफ्नै कबीर पन्थी अनुयायीहरूले सङ्कलन र संरक्षण गरे, र साखी ग्रन्थ तथा कबीर ग्रन्थावली, जुन अन्य परम्पराहरूले सङ्कलन गरे — प्रत्येकले उनका दोहाहरूको अलिकति फरक चयन र क्रम सुरक्षित राख्छ। ग्रन्थ-प्रसारणको यो विविधताले कबीर चौरातर्फ आकर्षित हुने आगन्तुकहरूको बहुलतालाई नै प्रतिबिम्बित गर्छ। कबीरका शब्दहरू कसरी स्मरण गरिने भन्ने कुरामा कुनै एक पन्थ वा समुदायको पूर्ण नियन्त्रण कहिल्यै रहेन; जसरी मगहरमा उनको शरीरमाथि पनि कुनै एक समुदायले पूर्ण दाबी गर्न सकेन।

आज कबीर चौरा आउने आगन्तुकहरूले वाराणसीका अन्य प्रसिद्ध पवित्र स्थलहरूको पहिचान बनाउने भव्य जुलुस वा विस्तृत धार्मिक पात्रो देख्दैनन्; र यही शान्ति पनि यात्रीहरूले खोजेको कुराको अंश हो। मठको रेखदेख गर्ने महन्तहरू, सिसाभित्र केवल अवशेषका रूपमा पूजिनुको सट्टा, कबीरका आफ्नै शब्दहरूसँग प्रत्यक्ष सम्पर्कमा केन्द्रित शिक्षाको परम्परा जारी राख्छन्; ती शब्दहरू पढेर व्याख्या गरिन्छन्। यसले स्थललाई कुनै ऐतिहासिक क्षणमा जमेको स्मारकभन्दा जीवित कक्षाकोठाको आत्माको नजिक राख्छ। धेरै कबीरपन्थीहरूका लागि, कबीर चौराको तीर्थयात्रा कुनै प्रसिद्ध व्यक्ति एक समय उभिएको ठाउँमा उभिनुको बारेमा कम हो, र त्यो जति छोटो समयको भए पनि, त्यही अलङ्कारविहीन ध्यानतर्फ फर्कनुको बारेमा बढी हो — त्यही ध्यानले पाँच वर्षका बुनकर-पुत्रलाई पहिलो पटक, चलनले कुनै गुरु भेटिन्न भनेको ठाउँमा, गुरु चिन्ने क्षमता दिएको थियो।