কবীৰ চৌৰা মঠ

পুৰণি বাৰাণসীৰ হৃদয়ত কবীৰ চৌৰা থিয় হৈ আছে — এখন আবাসিক অঞ্চল আৰু মঠ, যাক ঐতিহ্যগতভাৱে পঞ্চদশ শতিকাৰ, তাঁতীৰ পৰা ৰহস্যবাদী কবি হোৱা কবীৰৰ গৃহ বুলি চিনাক্ত কৰা হয়। তেওঁৰ পদ বোৰ গুৰু গ্ৰন্থ সাহিব, কবীৰ বীজক, সাখী গ্ৰন্থ আৰু কবীৰ গ্ৰন্থাৱলীত সংৰক্ষিত আছে। ঐতিহ্যই কয় যে শৈশৱতে কবীৰক ইয়াতেই নীৰু নামৰ এজন মুছলমান তাঁতী আৰু তেওঁৰ পত্নী নীমাই উলিয়াইছিল, আৰু এই অঞ্চলতেই তেওঁলোকে তেওঁক ডাঙৰ-দীঘল কৰিছিল। তেওঁলোকে কবীৰক নিজৰ বৃত্তি — বস্ত্ৰ বয়ন শিকাইছিল; সেই বয়ন শিল্পই পিছলৈ কবীৰৰ সূতা, তাঁত আৰু বস্ত্ৰৰ বহু স্মৰণীয় উপমাৰ ভিত্তি যোগাইছিল।

কবীৰ চৌৰা সেই স্থানো, য'ত ঐতিহ্যই কবীৰৰ আৰম্ভণিৰ জীৱনৰ আটাইতকৈ বিখ্যাত ঘটনাটো স্থাপন কৰে: বৈষ্ণৱ সন্ত ৰামানন্দে তেওঁক শিষ্যৰূপে গ্ৰহণ কৰা। ভক্তি কবি-সন্ত ৰামানন্দৰ নিজৰ শিক্ষা ভক্তিমূলক বৈষ্ণৱ ধৰ্মৰ ভিতৰত অদ্বৈত দৰ্শনৰ ফাললৈ হেলি আছিল বুলি কোৱা হয়। কবীৰ পন্থৰ ঐতিহ্যত সংৰক্ষিত কিংবদন্তী অনুসৰি, মাত্ৰ পাঁচ বছৰীয়া যুৱা কবীৰে, নিম্ন জাতিৰ তাঁতী পৰিয়ালত জন্ম লভিলেও, ৰামানন্দক নিজৰ গুৰু বুলি দাবী কৰিছিল। সাধাৰণতে এনে সম্পৰ্ক গঢ় লব নিদিয়া সামাজিক বাধা থকা সত্ত্বেও তেওঁ এনেদৰে কৰিছিল। সেই শিশুটোক আঁতৰাই নিদি ৰামানন্দে তেওঁক গ্ৰহণ কৰিছিল; আৰু সেই সিদ্ধান্তই ৰামানন্দকো জাতি-প্ৰথাই তেওঁৰ পৰা আশা কৰা অস্পৃশ্যতাৰ আচৰণ ত্যাগ কৰিবলৈ প্ৰণোদিত কৰিছিল বুলি স্মৰণ কৰা হয়। ৰামানন্দে পিছত দিয়া কোনো আনুষ্ঠানিক শিক্ষাতকৈ, এই এটা সাক্ষাতকেই কবীৰৰ সমগ্ৰ জীৱনত সীমা অতিক্ৰমী ভক্তিৰ আধ্যাত্মিক বীজ বুলি কবীৰ পন্থে গণ্য কৰে।

কেৱল তীৰ্থযাত্ৰাৰ স্থান হিচাপে কাম কৰা বহুতো ঐতিহাসিক মন্দিৰৰ বিপৰীতে, কবীৰ চৌৰা মঠ এতিয়াও এক সক্ৰিয় ধৰ্মীয় প্ৰতিষ্ঠান। ই মহন্ত বা মঠাধিপতিসকলৰ এটা বংশানুক্ৰমিক পৰম্পৰাৰ আবাস; তেওঁলোকে কবীৰৰ সৈতে জড়িত অৱশেষ সংৰক্ষণ কৰে আৰু স্থানটোৰ মন্দির আৰু সমাধি গাঁথনি ৰক্ষণাবেক্ষণ কৰে। কবীৰে নিজে শিকোৱা সেই প্ৰত্যক্ষ, মধ্যস্থতাবিহীন ঈশ্বৰ দৰ্শনৰ সন্ধানত অহা নতুন প্ৰজন্মৰ কবীৰ পন্থীসকলৰ বাবে তেওঁলোকে তেওঁৰ শিক্ষা নিৰন্তৰে হস্তান্তৰ কৰি আছে।

কবীৰৰ নিজৰ জীৱন কবীৰ চৌৰাত নহয়, মগহৰত শেষ হৈছিল; আৰু তেওঁৰ মৃত্যুৰ কাহিনী তেওঁৰ জীৱন-কাহিনীৰ দৰেই তেওঁৰ উত্তৰাধিকাৰৰ কেন্দ্ৰলৈ আহিছে। তেওঁ দেহত্যাগ কৰোঁতে, তেওঁৰ দ্বাৰা অনুপ্ৰাণিত হিন্দু আৰু মুছলমান দুয়োটাই তেওঁক নিজৰ বুলি দাবী কৰিছিল; প্ৰতিটো সম্প্ৰদায়ে নিজৰ প্ৰথা অনুসৰি অন্ত্যেষ্টি কৰিব বিচাৰিছিল। সেই বিবাদ নিজা নিজে মিটি গ'ল বুলি ঐতিহ্যই স্মৰণ কৰে। অন্ত্যেষ্টিৰ আবৰণৰ তলত পোৱা বুলি কোৱা দেহটো, কোনো সম্প্ৰদায়ে আশা কৰা ধৰণে সম্পূৰ্ণৰূপে দাহ বা সমাধিৰ বাবে দাবী কৰিব পৰা নাছিল; ভক্তসকলে ইয়াক এটা অন্তিম শিক্ষা বুলি গণ্য কৰে — কবীৰে পদত ৰচনা কৰা যিকোনো কথাৰ দৰেই তীক্ষ্ণ।

কবীৰ চৌৰাই কবীৰৰ নিজৰ কবিতাৰ সেই সীমা-অতিক্ৰমী স্বভাৱ প্ৰতিফলিত কৰে। ইয়াত হিন্দু আৰু মুছলমান দুয়োটা ভক্ত সমানভাৱে আহে, আৰু আনুষ্ঠানিক কবীৰ পন্থৰ বাহিৰেও বিস্তৃত সন্ত ঐতিহ্যৰ অনুগামীও আহে। দৰ্শনাৰ্থীসকলৰ এই বহুত্ব আকস্মিক নহয়। সাম্প্ৰদায়িক বিভাজনৰ ওপৰত ঈশ্বৰৰ একত্ব — কবীৰৰ নিজৰ এই শিক্ষাৰ সম্ভৱতঃ আটাইতকৈ সত্য জীৱন্ত প্ৰকাশ এইটোৱেই। সেই শিক্ষাই নিজৰ প্ৰথম পৰীক্ষাৰ ক্ষেত্ৰ এই একেই আবাসিক অঞ্চলতে পাইছিল — য'ত নিম্ন জাতিৰ এজন তাঁতীৰ পুত্ৰই, নিজৰ সময়ৰ প্ৰতিটো সামাজিক প্ৰত্যাশাৰ বিপৰীতে, এবাৰ ঘোষণা কৰিছিল যে তেওঁৰ ইতিমধ্যে এজন গুৰু আছে।

মহান সন্তসকলৰ সৈতে জড়িত বহুতো পবিত্ৰ স্থান শতিকাৰ পিছত শতিকা ধৰি বিশাল মন্দিৰ প্ৰাংগণ হিচাপে পুনৰ নিৰ্মাণ কৰা হৈছে; কিন্তু কবীৰ চৌৰা তুলনামূলকভাৱে সৰল হৈয়ে আছে — কোনো পৃথক পবিত্ৰ স্তৰত উন্নীত নহৈ, এখন কাৰ্যৰত আবাসিক অঞ্চলৰ পিছফালৰ গলিত লুকাই আছে। ইয়ালৈ অহা ভক্তসকলে প্ৰায়েই কয় যে এই সৰলতা কোনো জাঁক-জমকপূৰ্ণ স্থাপত্যতকৈও কবীৰৰ নিজৰ শিক্ষাৰ সৈতে অধিক খাপ খায়; কিয়নো তেওঁৰ পদবোৰে বাৰে বাৰে সতৰ্ক কৰিছিল যে বিস্তৃত আচাৰ বা স্মাৰক গাঁথনিক প্ৰকৃত ভক্তি বুলি ভুল নকৰিবা। এজন তাঁতীৰ তাঁত, সিংহাসন নহয়, কবীৰে প্ৰকৃততে যি শিকাইছিল তাৰ কেন্দ্ৰৰ সৰ্বদা আটাইতকৈ ওচৰত আছিল। জাদুঘৰ হিচাপে নহয়, এটা কাৰ্যৰত মঠ হিচাপে কবীৰ চৌৰাৰ নিৰন্তৰ জীৱনে, আজিও ইয়াৰ দুৱাৰেদি পাৰ হোৱা প্ৰতিজন তীৰ্থযাত্ৰীৰ বাবে সেই শিক্ষাক দৃশ্যমানভাৱে জীৱিত ৰাখে।

এই অঞ্চলৰ সৈতে জড়িত পদসমূহ যিবোৰ গলিত কবীৰে নিজেও এসময়ত বস্ত্ৰ বয়ন কৰিছিল, সেইবোৰৰ বাহিৰে বহু দূৰলৈ গৈ পাইছে; তেওঁৰ ভজনৰ লিপিবদ্ধ মুঠ সংখ্যা 541, যিবোৰ গুৰু গ্ৰন্থ সাহিবত অন্তৰ্ভুক্ত হৈছে। শিখ গুৰুসকলৰ ভজনৰ সৈতে গুৰু গ্ৰন্থ সাহিবত সিহতে স্থান পাইছে — কবীৰৰ শিক্ষাই নিজৰ জীৱনী ইতিমধ্যে অতিক্ৰম কৰা প্ৰতিটো সীমা কিমান সম্পূৰ্ণৰূপে অতিক্ৰম কৰিছিল, তাৰ এটা উল্লেখযোগ্য প্ৰমাণ এইটো। কবীৰ বীজক, যিটো তেওঁৰ নিজৰ কবীৰ পন্থী অনুগামীসকলে সংকলন আৰু সংৰক্ষণ কৰিছিল, আৰু সাখী গ্ৰন্থ আৰু কবীৰ গ্ৰন্থাৱলী, যিবোৰ অন্য ঐতিহ্যই সংগ্ৰহ কৰিছিল — প্ৰতিটোৱেই তেওঁৰ দোহাৰ অলপ ভিন্ন বাছনি আৰু বিন্যাস সংৰক্ষণ কৰে। গ্ৰন্থ-প্ৰসাৰণৰ এই বৈচিত্ৰ্যই আজিও কবীৰ চৌৰালৈ আকৰ্ষিত দৰ্শনাৰ্থীসকলৰ বহুত্বকেই প্ৰতিফলিত কৰে। কবীৰৰ বাণী কেনেকৈ স্মৰণ কৰা হ'ব, সেই বিষয়ত কোনো এটা পন্থ বা সম্প্ৰদায়ৰ সম্পূৰ্ণ নিয়ন্ত্ৰণ কেতিয়াও নাছিল; মগহৰত তেওঁৰ দেহৰ ওপৰতো কোনো এটা সম্প্ৰদায়ে সম্পূৰ্ণ দাবী কৰিব পৰা নাছিল।

আজি কবীৰ চৌৰালৈ অহা দৰ্শনাৰ্থীসকলে বাৰাণসীৰ অন্যান্য বিখ্যাত পবিত্ৰ স্থানৰ বৈশিষ্ট্য হোৱা মহান শোভাযাত্ৰা বা বিস্তৃত ধৰ্মীয় পঞ্জিকা দেখা নাপায়; আৰু এই নীৰৱতাই যাত্ৰীসকলে বিচাৰি অহা বস্তুটোৰ অংশ। মঠ ৰক্ষণাবেক্ষণ কৰা মহন্তসকলে কাঁচৰ পিছফালে কেৱল অৱশেষ হিচাপে পূজিত নহৈ, কবীৰৰ নিজৰ শব্দৰ সৈতে প্ৰত্যক্ষ সংযোগত কেন্দ্ৰীভূত শিক্ষাৰ পৰম্পৰা অব্যাহত ৰাখে; সেই শব্দবোৰ আবৃত্তি আৰু ব্যাখ্যা কৰা হয়। ই স্থানটোক এটা ঐতিহাসিক মুহূৰ্তত জমাট বান্ধি থকা স্মাৰকতকৈ এটা জীৱন্ত শ্ৰেণীকোঠাৰ আত্মাৰ অধিক ওচৰত ৰাখে। বহুতো কবীৰ পন্থীৰ বাবে, কবীৰ চৌৰালৈ তীৰ্থযাত্ৰা এজন বিখ্যাত ব্যক্তি এসময়ত থিয় হৈ থকা ঠাইত থিয় হোৱাৰ বিষয়ে কম, আৰু সেয়া যিমানেই চমু সময়ৰ বাবে নহওক, সেই অলংকাৰবিহীন মনোযোগলৈ ওভতি অহাৰ বিষয়ে অধিক। পাঁচ বছৰীয়া তাঁতী-পুত্ৰক, য'ত প্ৰথাই কয় যে কোনো গুৰু পোৱা নাযায়, তাতে গুৰুক চিনি পোৱাৰ প্ৰথম সামৰ্থ্য সেই মনোযোগেই দিছিল।