कबीरचौरामठः

प्राचीनायाः वाराणस्याः हृदये कबीरचौरा तिष्ठति — एषः मोहल्लः मठश्च अस्ति, यः परम्परया पञ्चदशशताब्द्याः कबीरस्य गृहम् इति अभिज्ञायते; सः तन्तुवायत्वात् रहस्यवादी कविः अभवत्। तस्य पदानि गुरुग्रन्थसाहिबे, कबीरबीजके, साखीग्रन्थे, कबीरग्रन्थावल्यां च सुरक्षितानि सन्ति। परम्परा वदति यत् शैशवावस्थायां कबीरः अत्रैव नीरुनामकेन मुस्लिमतन्तुवायेन तस्य पत्न्या नीमया च प्राप्तः, तथा च अस्मिन्नेव प्रदेशे तौ तं पालितवन्तौ। तौ तस्मै स्वव्यवसायं — वस्त्रवयनं शिक्षितवन्तौ; तस्मात् वयनकार्यात् एव पश्चात् कबीरस्य सूत्र-यन्त्र-वस्त्राणां सर्वाधिकस्मरणीयानाम् उपमानाम् आधारः सम्पन्नः।

कबीरचौरा तत् स्थानम् अपि अस्ति यत्र परम्परा कबीरस्य प्रारम्भिकजीवनस्य सर्वाधिकं प्रसिद्धं प्रसङ्गं स्थापयति: वैष्णवसन्तेन रामानन्देन तस्य शिष्यत्वेन स्वीकारः। भक्तिकवि-सन्तस्य रामानन्दस्य स्वशिक्षा भक्तिप्रधाने वैष्णवधर्मे अद्वैतदर्शनं प्रति प्रवणा आसीदिति कथ्यते। कबीरपन्थस्य परम्परया संरक्षिता आख्यायिका अनुसारम्, केवलं पञ्चवर्षीयः तरुणः कबीरः, निम्नजातीये तन्तुवायकुले जातोऽपि, रामानन्दं स्वगुरुत्वेन अभ्युपगतवान्। यादृशः सम्बन्धः सामान्यतः न सम्भवेत्, तादृशैः सामाजिकैः प्रतिबन्धैः सत्यपि सः एवम् अकरोत्। तं बालकं दूरीकृत्य न, अपि तु रामानन्दः तम् अङ्गीकृतवान्; तेन निर्णयेन रामानन्देनापि जातिपरम्परया तस्मात् प्रत्याशितं अस्पृश्यताचरणं त्यक्तम् इति स्मर्यते। रामानन्देन पश्चात् दत्तं यत्किञ्चित् औपचारिकोपदेशतः अपि अधिकं, कबीरपन्थः एतं एकम् एव समागमं कबीरस्य समग्रजीवने सीमाव्यतिक्रमिण्याः भक्तेः आध्यात्मिकं बीजं गणयति।

केवलं तीर्थस्थानरूपेण कार्यं कुर्वतां बहूनां ऐतिहासिकमन्दिराणां विपरीतं, कबीरचौरामठः अद्यापि सक्रिया धार्मिकसंस्था अस्ति। अत्र महन्तानां मठाधीशानां च वंशपरम्परा निवसति; ते कबीरसम्बद्धानि अवशेषाणि संरक्षन्ति, स्थानस्य मन्दिरस्य समाधिसंरचनानां च रक्षणं कुर्वन्ति। कबीरः स्वयं यां प्रत्यक्षां, मध्यस्थतारहितां दैवीदर्शनस्य शिक्षां दत्तवान्, तां अन्वेष्टुं आगच्छतां नवीनपीढीनां कबीरपन्थिनां कृते ते तस्य शिक्षाः निरन्तरं सञ्चारयन्ति।

कबीरस्य स्वजीवनं कबीरचौरायां न, अपि तु मगहरे समाप्तम्; तस्य मरणस्य कथा तस्य जीवनकथेव तस्य उत्तराधिकारस्य केन्द्रं जाता अस्ति। यदा सः देहं त्यक्तवान्, तदा तेन अनुप्राणिताः हिन्दवः मुसलमानाः च उभयेऽपि तं स्वकीयं इति दावम् अकुर्वन्; प्रत्येकः समुदायः स्वरीत्यनुसारम् अन्त्येष्टिं कर्तुम् इच्छति स्म। तद् विवादः स्वयमेव शान्तः अभवत् इति परम्परा स्मरति। अन्त्येष्टिवस्त्रस्य अधः प्राप्तम् इति कथितं शरीरं, कोऽपि समुदायः यथा प्रत्याशते तथा पूर्णतया दाहाय वा समाधये वा दावं कर्तुं योग्यं नासीत्; भक्ताः तत् अन्तिमम् उपदेशं मन्यन्ते — कबीरेण पद्ये रचितं यत्किञ्चित् तद्वत् तीक्ष्णम्।

कबीरचौरा कबीरस्य स्वकाव्यस्य तथैव सीमाव्यतिक्रमिणं स्वभावं प्रतिबिम्बति। अत्र हिन्दु-मुसलमानभक्ताः समानरूपेण आगच्छन्ति, औपचारिककबीरपन्थात् परमपि विस्तृतायाः सन्तपरम्परायाः अनुयायिनः अपि आगच्छन्ति। आगन्तृणां एषा बहुलता आकस्मिका नास्ति। साम्प्रदायिकविभागानाम् उपरि विद्यमानायाः दैवीयैकतायाः कबीरस्य स्वशिक्षायाः सम्भवतः सर्वाधिकं सत्यं जीवितं प्रकटनम् एतत् अस्ति। सा शिक्षा स्वस्य प्रथमां परीक्षाभूमिम् अस्मिन्नेव मोहल्ले प्राप्तवती — यत्र निम्नजातेः तन्तुवायस्य पुत्रः स्वकालस्य प्रत्येकसामाजिकप्रत्याशाविरुद्धम् एकदा घोषितवान् यत् तस्य पूर्वमेव एकः गुरुः अस्ति।

महतां सन्तानां सह सम्बद्धानि बहूनि पवित्रस्थानानि शताब्दीषु भव्यमन्दिरसमूहरूपेण पुनर्निर्मितानि; किन्तु कबीरचौरा तुलनात्मकतया सरलं एव अवशिष्टम् — कस्मिंश्चित् पृथक् पवित्रस्तरे नोन्नीतं, अपि तु कार्यरतस्य मोहल्लस्य पृष्ठगलीषु अन्तर्हितम्। अत्र आगच्छन्तः भक्ताः प्रायः वदन्ति यत् इयं सरलता कस्यापि भव्यवास्तुकलातः अपि कबीरस्य स्वशिक्षायाः अधिकं अनुकूला अस्ति; यतः तस्य पदानि पुनः पुनः सावधानं कृतवन्ति यत् विस्तृतानि कर्मकाण्डानि स्मारकसंरचनाश्च सत्यभक्तिः इति न भ्रमितव्याः। कबीरः यत् वस्तुतः अशिक्षयत् तस्य केन्द्रस्य सर्वदा निकटतमं आसीत् तन्तुवायस्य तन्तुयन्त्रम्, न सिंहासनम्। संग्रहालयरूपेण न, अपि तु कार्यरतस्य मठरूपेण कबीरचौरायाः निरन्तरं जीवनम् अद्यापि तस्य द्वारेण गच्छन्तं प्रत्येकं तीर्थयात्रिणं प्रति तां शिक्षां दृश्यरूपेण जीवितां धारयति।

अस्य प्रदेशेन सम्बद्धानि पदानि तासां गलीनां बहु दूरं गतानि, यत्र कबीरः स्वयम् एकदा वस्त्रं वितनोत्; तस्य भजनानां लिखितां समग्रसङ्ख्यां 541 अस्ति, यानि गुरुग्रन्थसाहिबे अन्तर्भूतानि। शिखगुरूणां भजनैः सह गुरुग्रन्थसाहिबे तेषां स्थानं प्राप्तम् — कबीरस्य शिक्षा स्वजीवनचरित्रेण पूर्वमेव अतिक्रान्तां प्रत्येकां सीमां कियत् पूर्णतया अतिक्रान्तवती इति एतत् उल्लेखनीयं प्रमाणम्। कबीरबीजकं, यत् तस्य स्वकीयैः कबीरपन्थिभिः सङ्कलितं संरक्षितं च, साखीग्रन्थः कबीरग्रन्थावली च, यानि अन्यपरम्पराभिः सङ्गृहीतानि — तेषु प्रत्येकं तस्य दोहकानां किञ्चित् भिन्नं चयनं विन्यासं च संरक्षति। ग्रन्थप्रसारस्य एषा विविधता अद्यापि कबीरचौराम् आकृष्यमाणानां आगन्तृणां बहुलतामेव प्रतिबिम्बति। कबीरस्य वचनानि कथं स्मर्येरन्, तस्मिन् कस्यापि एकस्य पन्थस्य वा समुदायस्य पूर्णं नियन्त्रणं कदापि नासीत्; यथा मगहरे तस्य देहस्योपरि अपि कोऽपि एकः समुदायः पूर्णं दावं कर्तुं न शक्तवान्।

अद्य कबीरचौरां आगच्छन्तः आगन्तवः वाराणस्याः अन्येषां प्रसिद्धानां पवित्रस्थानानां लक्षणभूताः भव्याः शोभायात्राः विस्तृताः धार्मिकपञ्चाङ्गानि वा न पश्यन्ति; एषा नीरवता एव यात्रिकाः यत् अन्विष्यन्ति तस्य अंशः। मठस्य रक्षणं कुर्वन्तः महन्ताः, काचस्य पृष्ठतः केवलम् अवशेषरूपेण पूज्यमानाः न भूत्वा, कबीरस्य स्वशब्दैः सह प्रत्यक्षसम्पर्कस्योपरि केन्द्रिताः शिक्षापरम्परां प्रवर्तयन्ति; तानि शब्दानि पठ्यन्ते व्याख्यायन्ते च। एतेन स्थानम् ऐतिहासिकक्षणे जमितस्य स्मारकस्य अपेक्षया जीवन्तस्य कक्षायाः आत्मनः निकटतरं तिष्ठति। बहूनां कबीरपन्थिनां कृते कबीरचौरायाः तीर्थयात्रा कस्यचित् प्रसिद्धस्य व्यक्तेः पूर्वं यत्र स्थितं तत्र स्थातुं विषये न्यूनतरा अस्ति; सा यावत् अल्पकालं भवतु, तस्य एव अलङ्कारविहीनस्य मनोयोगस्य पुनरागमने अधिका अस्ति। यत् पञ्चवर्षीयं तन्तुवायपुत्रं, यत्र रीतिः कथयति यत् कोऽपि गुरुः न लभ्यते, तत्र गुरुं प्रथमवारं चिनोतुं समर्थं कृतवत्, तदेव मनोयोगं आसीत्।