कबीर चौरा मठ

जुन्या वाराणसीच्या हृदयात कबीर चौरा उभा आहे — एक मोहल्ला आणि मठ, ज्याला परंपरेने पंधराव्या शतकातील, विणकरातून रहस्यवादी कवी बनलेल्या कबीरांचे घर मानले जाते. त्यांच्या रचना गुरु ग्रंथ साहिब, कबीर बीजक, साखी ग्रंथ आणि कबीर ग्रंथावली यांमध्ये जतन केलेल्या आहेत. परंपरा सांगते की बालवयात कबीरांना येथेच नीरू नावाच्या एका मुस्लिम विणकराने आणि त्यांची पत्नी नीमा यांनी शोधले आणि याच परिसरात त्यांचे पालनपोषण केले. त्यांनी कबीरांना स्वतःचा विणकामाचा व्यवसाय शिकवला; त्या विणकामातूनच पुढे कबीरांच्या दोरा, माग आणि वस्त्र यांच्या सर्वात स्मरणीय प्रतिमांना आधार मिळाला.

कबीर चौरा हे ते ठिकाणही आहे जिथे परंपरा कबीरांच्या सुरुवातीच्या आयुष्यातील सर्वात प्रसिद्ध प्रसंग मांडते: वैष्णव संत रामानंद यांनी त्यांना शिष्य म्हणून स्वीकारणे. भक्ती कवि-संत रामानंद यांची स्वतःची शिकवण भक्तिप्रधान वैष्णव धर्माच्या चौकटीत अद्वैत तत्त्वज्ञानाकडे झुकलेली होती असे म्हटले जाते. कबीर पंथाच्या परंपरेने जपलेल्या आख्यायिकेनुसार, केवळ पाच वर्षांचे असलेले तरुण कबीर, कनिष्ठ जातीच्या विणकर कुटुंबात जन्मलेले असूनही, रामानंदांना आपले गुरू म्हणून मान्य करून घेतले. असे नाते सहसा जुळू न देणाऱ्या सामाजिक अडथळ्यांना न जुमानता त्यांनी हे केले. त्या बालकाला दूर लोटण्याऐवजी रामानंदांनी त्यांचा स्वीकार केला; आणि त्या निर्णयामुळेच रामानंदांनाही जातिव्यवस्थेच्या रूढीनुसार अपेक्षित असलेली अस्पृश्यतेची प्रथा सोडावी लागली, अशी आठवण जपली जाते. रामानंदांनी नंतर दिलेल्या कोणत्याही औपचारिक शिकवणीपेक्षा, या एका भेटीलाच कबीर पंथ कबीरांच्या संपूर्ण आयुष्यातील सीमा ओलांडणाऱ्या भक्तीचे आध्यात्मिक बीज मानतो.

केवळ यात्रास्थळे म्हणून काम करणाऱ्या अनेक ऐतिहासिक मंदिरांच्या विपरीत, कबीर चौरा मठ अजूनही सक्रिय धार्मिक संस्था आहे. येथे महंत किंवा मठाधिपतींची परंपरा राहते; ते कबीरांशी संबंधित अवशेषांचे जतन करतात आणि स्थळावरील मंदिर व समाधी-रचनांची देखभाल करतात. कबीरांनी स्वतः शिकवलेल्या त्याच थेट, मध्यस्थीविरहित दैवी साक्षात्काराच्या शोधात येणाऱ्या कबीरपंथीयांच्या नव्या पिढ्यांकडे ते त्यांच्या शिकवणीचा वारसा सतत पोहोचवत असतात.

कबीरांचे स्वतःचे आयुष्य कबीर चौरा येथे नव्हे तर मगहरमध्ये संपले; आणि त्यांच्या मृत्यूची कथा त्यांच्या जीवनकथेइतकीच त्यांच्या वारशाच्या केंद्रस्थानी आली आहे. ते देह ठेवून गेले तेव्हा त्यांनी प्रेरित केलेल्या हिंदू आणि मुसलमान दोघांनीही त्यांना आपलेसे म्हटले; प्रत्येक समुदायाला आपापल्या रूढीनुसार अंत्यसंस्कार करायचे होते. तो वाद आपोआप मिटला, असे परंपरा सांगते. अंत्यविधीच्या आवरणाखाली सापडल्याचे म्हटले जाणारे शरीर, कोणताही समुदाय अपेक्षा करत होता त्या पद्धतीने पूर्णपणे दहन किंवा दफनासाठी दावा करता येण्याजोगे नव्हते; भाविक त्याकडे एक अंतिम शिकवण म्हणून पाहतात — कबीरांनी पदांमध्ये रचलेल्या कोणत्याही गोष्टीइतकीच ती धारदार आहे.

कबीर चौरा कबीरांच्या स्वतःच्या काव्याच्या त्याच सीमा ओलांडणाऱ्या स्वभावाचे प्रतिबिंब आहे. येथे हिंदू आणि मुसलमान भाविक सारख्याच प्रमाणात येतात, आणि औपचारिक कबीर पंथाच्या पलीकडे विस्तृत संत परंपरेचे अनुयायीही येतात. भेट देणाऱ्यांमधील ही बहुविधता योगायोग नाही. सांप्रदायिक विभाजनांच्या पलीकडील दैवी एकतेच्या कबीरांच्या स्वतःच्या शिकवणीची ती कदाचित सर्वात खरी जिवंत अभिव्यक्ती आहे. ती शिकवण आपली पहिली कसोटी याच परिसरात पार पडली — ज्या ठिकाणी एका कनिष्ठ जातीच्या विणकराच्या मुलाने, त्या काळच्या प्रत्येक सामाजिक अपेक्षेच्या विरुद्ध जाऊन, आपल्याला आधीच एक गुरू आहे असे एकदा जाहीर केले.

थोर संतांशी संबंधित अनेक पवित्र स्थळे शतकानुशतके भव्य मंदिर-संकुलांच्या रूपात पुन्हा बांधली गेली आहेत; परंतु कबीर चौरा तुलनेने साधेच राहिले आहे — कोणत्याही वेगळ्या पवित्र पातळीवर उभारले न जाता, एका कार्यरत वस्तीच्या मागील गल्ल्यांमध्ये सामावलेले. येथे येणारे भाविक अनेकदा म्हणतात की ही साधेपणा कोणत्याही भव्य स्थापत्यापेक्षा कबीरांच्या स्वतःच्या शिकवणीला अधिक साजेसा आहे; कारण त्यांच्या पदांनी वारंवार इशारा दिला होता की विस्तृत कर्मकांड किंवा स्मारकरूप रचना यांना खरी भक्ती समजण्याची चूक करू नये. विणकराचा माग, सिंहासन नव्हे, हेच कबीर खरोखर शिकवत होते त्याच्या केंद्राच्या सर्वात जवळ नेहमी राहिले. संग्रहालय म्हणून नव्हे, तर कार्यरत मठ म्हणून कबीर चौराचे सातत्याने चालू असलेले जीवन, आजही त्याच्या दरवाजातून जाणाऱ्या प्रत्येक यात्रेकरूसाठी ती शिकवण दृश्यमानपणे जिवंत ठेवते.

या वस्तीशी संबंधित पदे ज्या गल्ल्यांमध्ये स्वतः कबीर एकेकाळी वस्त्र विणत असत, त्यांच्या पलीकडे खूप दूरवर पोहोचली आहेत; त्यांच्या भजनांची नोंदलेली एकूण संख्या 541 असून ती गुरु ग्रंथ साहिबमध्ये समाविष्ट झाली आहे. शीख गुरूंच्या भजनांबरोबर त्यांना गुरु ग्रंथ साहिबमध्ये स्थान मिळाले; कबीरांच्या शिकवणीने त्यांच्या स्वतःच्या चरित्राने आधीच ओलांडलेली प्रत्येक सीमा किती पूर्णपणे ओलांडली, याचा हा उल्लेखनीय पुरावा आहे. कबीर बीजक, जे त्यांच्याच कबीर पंथीय अनुयायांनी संकलित करून जतन केले, आणि साखी ग्रंथ व कबीर ग्रंथावली, जी इतर परंपरांनी एकत्र केली, यांपैकी प्रत्येकात त्यांच्या दोह्यांची थोडी वेगळी निवड आणि मांडणी जतन झाली आहे. ग्रंथ-प्रसारणातील ही विविधता आजही कबीर चौराकडे आकर्षित होणाऱ्या भेट देणाऱ्यांच्या बहुविधतेचेच प्रतिबिंब आहे. कबीरांचे शब्द कसे स्मरले जावेत यावर कोणत्याही एका पंथाचे किंवा समुदायाचे संपूर्ण नियंत्रण कधीच नव्हते; मगहरमध्ये त्यांच्या देहावरही कोणताही एक समुदाय पूर्ण हक्क सांगू शकला नाही, तसेच.

आज कबीर चौराला भेट देणाऱ्यांना वाराणसीतील इतर अनेक प्रसिद्ध पवित्र स्थळांचे वैशिष्ट्य असलेल्या भव्य मिरवणुका किंवा विस्तृत धार्मिक दिनदर्शिका दिसत नाहीत; आणि हीच शांतता यात्रेकरू शोधत येतात त्याचा एक भाग आहे. मठाची देखभाल करणारे महंत, काचेमागे केवळ अवशेष म्हणून पूजले जाण्याऐवजी, कबीरांच्या स्वतःच्या शब्दांशी थेट संपर्कावर केंद्रित शिकवणीची परंपरा चालू ठेवतात; ते शब्द पठण करून समजावून सांगितले जातात. यामुळे हे स्थळ एका ऐतिहासिक क्षणात गोठलेल्या स्मारकापेक्षा जिवंत वर्गखोलीच्या आत्म्याच्या अधिक जवळ राहते. अनेक कबीरपंथीयांसाठी, कबीर चौराची यात्रा एखादी प्रसिद्ध व्यक्ती एकेकाळी जिथे उभी होती तिथे उभे राहण्याबद्दल कमी आणि ती कितीही थोडा वेळ असली तरी त्याच अलंकारविरहित लक्षाकडे परत येण्याबद्दल अधिक आहे — त्याच लक्षाने पाच वर्षांच्या विणकराच्या मुलाला, जिथे कोणताही गुरू सापडणार नाही असे रूढी सांगत होती तिथे गुरू ओळखण्याची पहिली शक्ती दिली होती.