कबीरसमाधिः मज़ारश्च, मघरम्

परम्परानुसारं कबीरः स्वजीवनस्य अन्तिमान् दिवसान् पवित्रायां वाराणस्यां न, अपि तु मघरे यापयितुं चितवान्। वाराणस्यां काश्यां वा मरणं मोक्षं निश्चिनोति, मघरे च मरणं हीनतरं पुनर्जन्म नयतीति लोकविश्वासं सः जानीय प्रत्यक्षं प्रत्याख्यातवान्। सः १५१८ ख्रिष्टाब्दे तत्रैव देहं त्यक्तवान्। यत् यत् सः उपदिष्टवान् तस्मै अनुगुणम्, एतत् ईश्वरप्राप्तेः कर्मकाण्डीयानां लघुमार्गाणां चरमं प्रत्याख्यानम् आसीत्; स्वनियमैः जीवितं स्वनियमैः मृत्युं स्वीकृतं च जीवनस्य प्रतीकम्।

कबीरस्य निधनानन्तरं तस्य हिन्दवः मुस्लिमाश्च अनुयायिनः स्वस्वान्त्येष्टिसंस्काराय तस्य शरीरे अधिकारं प्रतिपादयितुं समागताः इति कथ्यते; हिन्दवः तं दग्धुम् इच्छन्ति स्म, मुस्लिमाः च समाधिस्थं कर्तुम्। यदा द्वौ वर्गौ तस्य अवशेषान् प्रति विवदेते, तदा परम्परा वदति यत् कबीरः स्वयं तयोः पुरतः प्रादुरभवत्, शरीरम् आच्छादयन्तं वस्त्रम् उत्थाप्य अधः पश्यतेति च अभाषत।

शिष्याः यदा वस्त्रम् उदतोलयन्, तत्र कोऽपि मृतदेहः न प्राप्यत; यत्र तस्य शरीरम् आसीत् तत्र केवलं पुष्पराशिः एव आसीत्। शरीरविषये यथा विवादः अभवत्, तथा पुष्पविषये विवादं कर्तुम् अशक्याः इति द्वे अपि समुदाये पुष्पाणि स्वमध्ये विभज्य गृहीतवत्यौ। मुस्लिमाः स्वभागं मघरे एव समाधिस्थम् अकुर्वन्, हिन्दवः च स्वभागं वाराणसीं नीत्वा स्वरीत्या दाहम् अकुर्वन्। प्रत्येका परम्परा स्वया पवित्रतया मन्यमानेन प्रकारेण स्वशोकं परिपूरितवती।

यत्र कबीरस्य पुष्पाणाम् अर्धभागः मघरे समाधिस्थः कृतः, तत्र हिन्दुस्मारकं समाधिः मुस्लिमसमाधिः मज़ारश्च द्वे अपि निर्मिते; ते परस्परं प्रायः शत (100) मीटर-दूरे तिष्ठतः। अद्यापि उभयोः संरक्षणं क्रियते, दर्शकाः च तत्र आगच्छन्ति; कस्यामपि एकायां परम्परायां बद्धतां प्रत्याख्यातवतः गुरोः कृते, स्वस्मारकरूपेऽपि, एतत् स्थायि भौतिकं स्मारकम् अस्ति।

मघरं कबीरपन्थिनः, हिन्दवः मुस्लिमाः च तीर्थयात्रिणः, भारतस्य समन्वयात्मिकस्य भक्ति-सूफी-परम्परायाः अध्येतारश्च समानरूपेण आकर्षति। वाराणस्यां कबीरचौरा-मठः यत्र सः निवसन् उपदिष्टवान् तत् स्थानं संरक्षति; मघरं तु संरक्षति यत् जीवने इव मरणेऽपि सः स्वशिक्षां कस्मिंश्चिदेकस्मिन् धार्मिकाभिज्ञाने सीमयितुं कथम् अस्वीकृतवान्। कबीरस्य स्वकीयाः पदानि, येषां बहूनि पश्चात् गुरुग्रन्थसाहिबस्य भजनेषु सङ्गृहीतानि, तस्य निधनेन एतत् स्थानं तीर्थयात्रिभिः दर्शनीयं कृतात् बहुपूर्वमेव एतत् प्रत्याख्यानं स्वशिक्षायाः केन्द्रं कृतवन्ति स्म।

पुष्पकथा न केवलं वदति यत् द्वौ समुदायौ शान्त्या स्थानं विभक्तुं सम्मतौ अभवताम्। सा तीव्रं विवादं वर्णयति, यः केवलं शरीरस्य अन्तर्धानेनैव शमं गच्छेत्। एषः विवरणः महत्त्वपूर्णः, यतः सः एकतां सुलभतया प्राप्तां न प्रस्तौति, अपि तु कबीरस्य शिक्षां वास्तविके निर्दिष्टे च सङ्घर्षे मूलबद्धां करोति। तस्य चमत्कारस्य कारणेन द्वयोः समुदाययोः स्वभाषया शोकप्रकटनस्य उपायः लब्धः; पुष्पाणि तथा विभक्तुं शक्यानि अभवन् यथा एकं शरीरं कदापि न विभज्येत। प्रत्येका परम्परा अन्यस्य कृते स्वाचारं त्यक्तुम् अनुक्तं सती स्वकर्माणि परिपूर्णतया सम्पादयितुं शक्नोति स्म।

धार्मिकैक्यविषयकाः बहवः उपदेशाः वक्तव्यरूपेण, पद्यरूपेण वा प्रवचनरूपेण वा दीयन्ते, येषु श्रोता स्वीकुर्यात् वा परित्यजेत् वा। मघरं तु तस्य स्थाने सरलया भौतिकव्यवस्थया स्वतर्कं प्रस्तौति। शतमीटरदूरे द्वे संरचने, प्रत्येका स्वपरम्परानुसारं पूर्णतया सम्मानिता, न च काचित् अन्यस्यां विलीना न वा अन्यतः उन्नता स्थापिता। स्थानं किं वदति इति अवगन्तुं दर्शकस्य कबीरकाव्यस्य एकमपि पद्यं बोद्धव्यं नास्ति, यतः एकमपि शब्दम् उच्चारितुं पूर्वमेव सा व्यवस्था एव शिक्षां प्रदीयते।

वाराणस्याः स्थाने मघरे मरणस्य कबीरस्य निश्चयस्य स्वकीयः शान्तः तर्कः अस्ति, यः तत्पश्चात् यद् अभवत् तस्मात् स्वतन्त्रः। यस्य स्थानस्य विषये लोकविश्वासः आसीत् यत् तत्र मरणं तं हीनतरे पुनर्जन्मनि प्रक्षेप्स्यति, तदेव स्थानं जानीय चित्वा सः अस्य दावस्य प्रत्यक्षं परीक्षणं कृतवान् यत् मोक्षः भूगोलाधीनः न, अपि तु यापितस्य जीवनस्य गुणवत्तायाम् आधारितः अस्ति। मघरे मृत्युं वृत्वा शताब्दीनां पश्चादपि मुक्तगुरुरूपेण स्मरणं प्राप्नोति, द्वे श्रद्धे अद्यापि पवित्रं मत्वा संरक्षिते दर्शिते च स्थाने एतत् सम्भवति, इति कबीरस्य स्वकीयं मौनं खण्डनम्, यं विश्वासं प्रत्याह्वयन् सः अन्तिमान् दिवसान् यापितवान्।

मघरम् आगतः तीर्थयात्री, यथा अधिकांशानि पवित्रस्थानानि अनुमन्यन्ते, एकस्मिन् एव देवालये श्रद्धां निवेद्य सरलतया गन्तुं न शक्नोति। समाधिः मज़ारश्च एतावत् समीपे स्तः यत् एकं दृष्ट्वा अन्यं न्यूनतमं स्वीकृत्य विना स्थातुं सचेतनं दृष्टिनिवर्तनम् इव भवति; एतावद्दूरात् आगच्छन्तः अधिकांशाः यात्रिणः तस्य स्थाने द्वयोः संरचनयोः मध्यस्थं लघु दूरं पदातिना अतिक्रमितुम् इच्छन्ति। एकात् स्मारकात् अपरं प्रति गमनस्य एषा लघुः भौतिकक्रिया तदेव अतिक्रमणं लघुरूपेण पुनरावर्तयति, यत् कबीरस्य स्वजीवनं तं मिलमानेभ्यः प्रत्येकेभ्यः अयाचत। एकस्मिन् श्रद्धासीमायां बद्धं न तिष्ठितुं प्रत्याख्यातस्य सत्यस्य समीपं गन्तुं सन्नद्धता एषा।