ਮਗਹਰ ਵਿੱਚ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਅਤੇ ਮਜ਼ਾਰ

ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨਗਰੀ ਵਾਰਾਣਸੀ ਦੀ ਥਾਂ ਮਗਹਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਅੰਤਿਮ ਦਿਨ ਬਿਤਾਉਣ ਦਾ ਚੋਣ ਕੀਤੀ। ਵਾਰਾਣਸੀ, ਭਾਵ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਗਰੰਟੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਮਗਹਰ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਨੀਵੇਂ ਦਰਜੇ ਦੇ ਪੁਨਰਜਨਮ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲੋਕ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਸੰਨ 1518 ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਹੀ ਹੋਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ, ਇਹ ਪ੍ਰਭੂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਦੇ ਛੋਟੇ ਰਸਤਿਆਂ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਇਨਕਾਰ ਸੀ; ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਉੱਤੇ ਜੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਉੱਤੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਅਪਣਾਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ।

ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਮਗਰੋਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਦੋਵੇਂ ਪੈਰੋਕਾਰ ਆਪੋ-ਆਪਣੀਆਂ ਅੰਤਿਮ ਰਸਮਾਂ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ; ਹਿੰਦੂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦਫ਼ਨਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ ਧਿਰਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਬਹਿਸ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਤਾਂ ਪਰੰਪਰਾ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਬੀਰ ਜੀ ਆਪ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਪਏ ਕਫ਼ਨ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਵੇਖਣ ਲਈ ਕਿਹਾ।

ਜਦੋਂ ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨੇ ਕਫ਼ਨ ਚੁੱਕਿਆ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਲਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ; ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਢੇਰ ਪਿਆ ਸੀ। ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਜਿਵੇਂ ਝਗੜਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਵੇਂ ਫੁੱਲਾਂ ਉੱਤੇ ਝਗੜਾ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨੇ ਫੁੱਲ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਲਏ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ ਮਗਹਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦਫ਼ਨਾਇਆ, ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ ਵਾਰਾਣਸੀ ਲਿਜਾ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਹਰ ਪਰੰਪਰਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੋਗ ਨੂੰ ਉਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਦੀ ਸੀ।

ਜਿੱਥੇ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਮਗਹਰ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ, ਉੱਥੇ ਹਿੰਦੂ ਯਾਦਗਾਰ ਸਮਾਧੀ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਕਬਰ ਮਜ਼ਾਰ, ਦੋਵੇਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ; ਇਹ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਸੌ (100) ਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਜ ਤੱਕ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਗੁਰੂ ਲਈ, ਜਿਸਨੇ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਆਪਣੀ ਯਾਦਗਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਇੱਕ ਸਥਾਈ, ਭੌਤਿਕ ਯਾਦਗਾਰ ਹੈ।

ਮਗਹਰ ਕਬੀਰ ਪੰਥੀਆਂ, ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ, ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਮਨਵਈ ਭਗਤੀ-ਸੂਫ਼ੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ, ਸਭ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ। ਵਾਰਾਣਸੀ ਦਾ ਕਬੀਰ ਚੌਰਾ ਮੱਠ ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਰਹੇ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ; ਮਗਹਰ ਇਹ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵਨ ਵਾਂਗ ਮੌਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਪਛਾਣ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈਆਂ, ਇਸ ਇਨਕਾਰ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਯੋਗ ਸਥਾਨ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ।

ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਇਹ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੀ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਥਾਂ ਸਾਂਝੀ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਜ਼ੀ ਹੋ ਗਏ। ਇਹ ਇੰਨੇ ਤਿੱਖੇ ਝਗੜੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸਰੀਰ ਦਾ ਹੀ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਣਾ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਵੇਰਵਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਆਈ ਚੀਜ਼ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਸਲੀ, ਖ਼ਾਸ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ਜੜ੍ਹਿਆ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਚਮਤਕਾਰ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਸੋਗ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਕੁਝ ਦਿੱਤਾ; ਫੁੱਲ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੰਡੇ ਜਾ ਸਕੇ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਸਰੀਰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਹਰ ਪਰੰਪਰਾ ਆਪਣੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਭਾ ਸਕੀ, ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਦੇ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਦੂਜੀ ਲਈ ਆਪਣੀ ਰੀਤ ਛੱਡਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ।

ਧਾਰਮਿਕ ਏਕਤਾ ਬਾਰੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਕਥਨਾਂ, ਬਾਣੀਆਂ ਜਾਂ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਕਬੂਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮਗਹਰ ਇਸਦੀ ਥਾਂ ਸਾਦੀ ਭੌਤਿਕ ਬਣਤਰ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਦਲੀਲ ਰੱਖਦਾ ਹੈ: ਸੌ ਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਦੋ ਉਸਾਰੀਆਂ, ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰਾ ਮਾਣ ਪਾਉਂਦੀ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਨਾ ਕੋਈ ਦੂਜੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਨਾ ਕੋਈ ਦੂਜੀ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਮੰਨੀ ਗਈ। ਇਸ ਥਾਂ ਕੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਇਹ ਸਮਝਣ ਲਈ ਦਰਸ਼ਕ ਨੂੰ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਵੀ ਤੁਕ ਸਮਝਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲਿਆ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਹ ਬਣਤਰ ਆਪ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਵਾਰਾਣਸੀ ਦੀ ਥਾਂ ਮਗਹਰ ਵਿੱਚ ਮਰਨ ਦਾ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤ ਦਲੀਲ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਥਾਂ ਬਾਰੇ ਲੋਕ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਉੱਥੇ ਮੌਤ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨੀਵੇਂ ਦਰਜੇ ਦੇ ਪੁਨਰਜਨਮ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦੇਵੇਗੀ, ਉਸੇ ਥਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਚੁਣ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਪਰਖ ਕੀਤੀ ਕਿ ਮੁਕਤੀ ਭੂਗੋਲ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜੀਤੀ ਗਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਮਿਆਰ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮਗਹਰ ਵਿੱਚ ਮਰ ਕੇ, ਸਦੀਆਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਮੁਕਤ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਣਾ, ਅਤੇ ਅਜਿਹੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿਸਨੂੰ ਦੋ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਜੇ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨ ਕੇ ਸੰਭਾਲਦੇ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸ਼ਾਂਤ ਖੰਡਨ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਜਿਸਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਤਿਮ ਦਿਨ ਬਿਤਾਏ।

ਮਗਹਰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਯਾਤਰੀ, ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਅਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਭੇਟ ਕਰਕੇ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਸਮਾਧੀ ਅਤੇ ਮਜ਼ਾਰ ਇੰਨੇ ਨੇੜੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਕ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਿਆਂ ਦੂਜੀ ਨੂੰ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੇ ਬਿਨਾਂ ਰਹਿਣਾ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਨਜ਼ਰ ਫੇਰਨ ਵਾਲੀ ਕਿਰਿਆ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਏਨੀ ਦੂਰੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਯਾਤਰੀ ਇਸਦੀ ਥਾਂ ਦੋਵਾਂ ਬਣਤਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਛੋਟਾ ਫ਼ਾਸਲਾ ਪੈਦਲ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਤੱਕ ਜਾਣ ਦਾ ਇਹ ਛੋਟਾ, ਭੌਤਿਕ ਕਾਰਜ ਉਸ ਪਾਰ ਹੋਣ ਦਾ ਹੀ ਲਘੂ ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਹਰ ਇੱਕ ਤੋਂ ਮੰਗਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਉਸ ਸੱਚ ਵੱਲ ਵਧਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਹੱਦ ਅੰਦਰ ਬੰਦ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰੀ ਰਿਹਾ।