કબીર ભક્તિમાં બાહ્ય કર્મકાંડ કરતાં આંતરિક શુદ્ધતા

કબીર, પંદરમી સદીના વારાણસીના વણકર-કવિ, પોતાની સમગ્ર ભક્તિ-દૃષ્ટિ એક જ અવિરત આગ્રહ પર ઘડે છે: સાચી ભક્તિની કસોટી કરુણામય ચારિત્ર્ય છે, ધાર્મિક આડંબર નહીં. જ્યારે પણ તેમણે જોયું કે કર્મકાંડ હૃદયના સાચા પરિવર્તનનું સ્થાન લઈ રહ્યું છે, ત્યારે તેમણે પોતાના સૌથી તીક્ષ્ણ દોહા તે સમયના હિંદુ અને મુસ્લિમ બંને રૂઢિવાદ સામે ધર્યા, અને કોઈ પરંપરાને છોડી નહીં. તેમનો અવાજ સંપ્રદાયોની સીમાઓ પાર એટલો વ્યાપકપણે ઓળખાયો કે તેમના 541 શબદો પછીથી ગુરુઓની અને અન્ય ભગતોની રચનાઓ સાથે ગુરુ ગ્રંથ સાહિબમાં, એટલે કે શીખ ધર્મગ્રંથમાં એકત્ર કરવામાં આવ્યા. કોઈ એક સંસ્થાગત ધર્મનો પૂરો સભ્ય ન હોય તેવા કવિ માટે આ દુર્લભ સન્માન હતું.

કબીરે હિંદુ મૂર્તિપૂજા અને મુસ્લિમ નિયત નમાઝ બંનેને સમાન સ્પષ્ટતાથી નકાર્યાં, અને આગ્રહ રાખ્યો કે ઈશ્વર મંદિર કે મસ્જિદની દીવાલોમાં નહીં, પણ સત્ય અને કરુણાથી શુદ્ધ થયેલા હૃદયમાં મળે છે. તેમનું પ્રસિદ્ધ શબદ મોકો કહાં ઢૂંઢે રે બંદે, અર્થાત્ હે સાધક, તું મને ક્યાં શોધે છે, પૂછે છે કે ભક્ત તીર્થો અને દેવસ્થાનોમાં એવા ઈશ્વરને કેમ શોધે છે જે પહેલેથી હાજર છે, શ્વાસ કરતાં પણ નજીક, સાધકના પોતાના અસ્તિત્વમાં. આ ભક્તિનો અસ્વીકાર નહોતો, પણ તેનું પુનઃનિર્દેશન હતું: બાહ્ય શોધથી દૂર, અને પ્રામાણિકતા સાથે અંદર જોવાની શિસ્ત તરફ.

કબીરની સૌથી તીક્ષ્ણ છબીઓમાંની એક એક એવા સાધુની છે જે રોજ પવિત્ર ગંગામાં સ્નાન કરે છે, છતાં અંદરથી અપરિવર્તિત રહે છે. તેનો અહંકાર, કપટ કે ક્રૂરતા પવિત્ર જળથી અસ્પર્શ્ય રહે છે, જે ફક્ત તેની ચામડી ધોઈ નાખે છે. કબીર આ વ્યક્તિની બાજુમાં એક નમ્ર સફાઈ કામદારને મૂકે છે, જેની પાસે કોઈ ધાર્મિક પ્રમાણપત્ર નથી પણ જે સાદી સત્યનિષ્ઠામાં જીવે છે, અને તફાવતને પોતે બોલવા દે છે. નદી, ગમે તેટલી પવિત્ર હોય, માત્ર તે જ શુદ્ધ કરે છે જ્યાં સુધી પાણી પહોંચી શકે, જ્યારે પ્રામાણિક અને કરુણામય આચરણનું આખું જીવન એવું શુદ્ધ કરે છે જેને એકલો કર્મકાંડ ક્યારેય સ્પર્શતો નથી.

કબીરના સૌથી વધુ ઉદ્ધૃત દોહાઓમાંનો એક આ છે: પોથી પઢિ પઢિ જગ મુઆ, પંડિત ભયા ન કોય, ઢાઈ અક્ષર પ્રેમ કા, પઢૈ સો પંડિત હોય. દુનિયા ગ્રંથો પર ગ્રંથ વાંચીને મરી ગઈ, છતાં માત્ર વાંચવાથી કોઈ સાચો જ્ઞાની બન્યો નથી; જે પ્રેમના અઢી અક્ષર વાંચે, એટલે કે જીવે, તે જ સાચો પંડિત છે. આ પદ શાસ્ત્રને સીધું નકારતું નથી, પણ આગ્રહ રાખે છે કે પ્રેમથી વિખૂટું પડેલું પુસ્તકીય જ્ઞાન કોઈ સાચું ડહાપણ ઉત્પન્ન કરતું નથી, જ્યારે પ્રેમનો ટૂંકો, માગણી કરતો પાઠ, જીવાયેલો, માત્ર ઉચ્ચારાયેલો નહીં, તે કરે છે જે અનંત પઠન કરી શકતું નથી.

બીજા એક વ્યાપક રીતે પઠાતા દોહામાં કબીર શીખવે છે: જાતિ ન પૂછો સાધુ કી, પૂછ લીજિયે જ્ઞાન, મોલ કરો તરવાર કા, પડા રહન દો મ્યાન. સંતની જાતિ ન પૂછો, તેમનું જ્ઞાન પૂછો; તલવારની કિંમત કરો, તેને ઢાંકતી મ્યાનની નહીં. કબીર એક એવા વારાણસીમાં લખતા હતા જે બ્રાહ્મણવાદી કર્મકાંડની ઉતરતી-ચડિયાતી વ્યવસ્થા અને ઇસ્લામિક શાસનની રાજકીય સત્તા વચ્ચે વિભાજિત હતું, અને તેમણે આ તર્કને એક સાથે બંને વ્યવસ્થાઓ સામે ફેરવ્યો. જાતિ, સંપ્રદાય અને ઔપચારિક ધાર્મિક દરજ્જો, બધાને મ્યાન તરીકે ગણવામાં આવ્યાં, બહારનાં આવરણો જે અંદર રહેલા તત્ત્વ વિશે કશું પ્રગટ કરતાં નથી.

કબીરના ઉપદેશનું કેન્દ્ર શબદ, એટલે શબ્દ છે. તેમની પરંપરામાં તેને માત્ર લખેલા લખાણ તરીકે નહીં, પણ પ્રેમ અને પ્રામાણિકતાથી શુદ્ધ થયેલા મનમાં ઊઠતા દિવ્ય સત્યના જીવંત, આંતરિક નાદ તરીકે સમજવામાં આવે છે. કબીર શીખવતા કે આ આંતરિક શાસ્ત્ર કોઈ ચોક્કસ સમુદાયમાં જન્મ લેવાથી વારસામાં મળતું નથી, કોઈ એક પુસ્તકમાંથી કંઠસ્થ થતું નથી, કે કોઈ પુરોહિત પદથી આપવામાં આવતું નથી. તે કેવળ એવા સાધક દ્વારા સંભળાય છે જેણે દંભથી પોતાને ખાલી કરવાનું કઠિન કાર્ય કર્યું હોય. કબીર માટે સાચી પૂજા ક્યારેય દીવા પ્રગટાવવા કે ઉપવાસ કરવામાં નહોતી. તે સર્વ જીવો પ્રત્યે દયા, સાદી વાણી અને અહંકારથી મુક્તિનું જીવન હતું, એવો માર્ગ જે તેમણે આગ્રહ રાખ્યો કે જાતિ કે ધર્મને ધ્યાનમાં લીધા વિના સંપૂર્ણપણે કોઈ પણ માટે ખુલ્લો રહે છે, એક એવી માન્યતા જેણે તેમને મધ્યકાલીન ભારતમાં ફેલાયેલી ભક્તિ ચળવળના સૌથી અડગ અને ટકાઉ અવાજોમાંના એક બનાવ્યા.

કોઈ એક જ ધર્મ દ્વારા પોતાના તરીકે દાવો ન કરાવા દેવાના કબીરના ઇનકારનો અર્થ એ છે કે આજે તેમના શ્લોકો હિંદુ ભજન-સભાઓ, શીખ કીર્તન અને કબીર પંથી સમુદાયોમાં એકસરખા પઠાય છે. દરેક પરંપરા તેમના સીધા દોહાઓમાં એવો પડકાર શોધે છે જેણે પાંચ સદીઓમાં પોતાનું બળ ગુમાવ્યું નથી. આંતરિક શુદ્ધતા બાહ્ય કર્મકાંડ કરતાં વધુ મૂલ્યવાન છે એવો તેમનો આગ્રહ ધાર્મિક જીવનના ત્યાગની માંગણી કરતો નહોતો. તેના બદલે એ માંગણી કરતો હતો કે ધાર્મિક જીવનને તેના ફળથી માપવામાં આવે, એટલે કે ભક્તના બીજાઓ પ્રત્યેના આચરણમાં ખરેખર પરિવર્તન આવ્યું કે નહીં, એનાથી, કરાયેલી વિધિઓની દૃશ્યતા કે વારંવારતાથી નહીં. આ માપદંડ, જે નદી કિનારેના સાધુ અને પોતાના ગ્રંથો પાસે બેઠેલા પંડિત બંનેને સમાન રીતે લાગુ પડે છે, તે કબીરના દરેક દોહાને જોડતો દોરો છે: ચારિત્ર્ય, કર્મકાંડ નહીં, એ જ છે જે સાચી ભક્તિ અંતે ઉત્પન્ન કરે છે.