બેગમપુરા

પોતાના પ્રખ્યાત શબદ બેગમપુરા શહેર કો નાઓમાં, જે શીખ ધર્મગ્રંથના સંગીતમય સ્વરૂપ રાગ ગૌરીમાં અંગ 345 (ગુરુ ગ્રંથ સાહિબની માનક પાના-ક્રમણી મુજબ પાનું 345) પર નોંધાયેલું છે, 15મી સદીના રહસ્યવાદી અને સંત-કવિ ભગત રવિદાસ એવા દિવ્ય મિલનના ક્ષેત્રનું વર્ણન કરે છે જ્યાં કોઈ કર, દુઃખ, ઉતરતું-ચડિયાતું સ્તરીકરણ કે મૃત્યુનો ભય નથી. આ રચના આ ક્ષેત્રને સીધા નામથી શરૂ કરે છે, એવું નગર જેનું નામ જ શોક રહિતતા છે, અને પછી એવી રીતે વર્ણન કરે છે જે મધ્યકાલીન શ્રોતાઓ પોતાના રોજિંદા અનુભવના કરવેરાવાળા, સ્તરીકૃત અને જાતિ-બદ્ધ રાજ્યોના તીખા વિપરીત તરીકે ઓળખી શકે. રવિદાસ ચામડાનું કામ કરતા હતા અને તેમના સમયમાં જાતિ-ઉતરતી ગણાતા સમુદાયમાં જન્મ્યા હતા. તેમણે આ દૃષ્ટિ અમૂર્ત ધર્મશાસ્ત્રીય કસરત તરીકે નહીં, પણ પોતાના જીવનને ઘડનારી સામાજિક વ્યવસ્થા સામેના જીવંત વિરોધ તરીકે રચી, જેથી તેમની ભક્તિ-કવિતાને આધ્યાત્મિક અભિલાષા અને સામાજિક વિવેચન, બંનેનું બળ મળ્યું.

શબદ બેગમપુરાને એવું સ્થાન વર્ણવે છે જ્યાં કોઈ બીજા કે ત્રીજા વર્ગના રહેવાસી નથી, અવનતિનો ભય નથી, સંપત્તિની ચિંતા નથી, અને કોઈ શાસક પ્રજા પાસેથી કર ઉઘરાવતો નથી. રવિદાસ અને તેમના શ્રોતાઓ જાણતા દરેક પાર્થિવ રાજ્ય આવક માંગતું, સ્તરીકરણ લાદતું, અને પ્રજામાં અસમાન રીતે ભય વહેંચતું. તેની સામે બેગમપુરા એવા ક્ષેત્ર તરીકે ચિત્રિત છે જેમાં સાર્વભૌમત્વ પોતે સ્થિર અને શાશ્વત કંઈક રૂપે વિલીન થઈ ગયું છે, જેમાં તેની સામે કોઈ નાનું કે મોટું સ્થાન ધરાવતું નથી. રવિદાસ રચનાનું સમાપન પોતાને મુક્ત થયેલો ચર્મકાર કહીને કરે છે, અને જાહેર કરે છે કે આ નગરમાં વસનાર સૌ તેમના મિત્ર છે. આ પંક્તિ જાતિનો ભેદ સંપૂર્ણપણે એક એવા સંબંધમાં સમાવી દે છે જે એ દૃષ્ટિ વહેંચનાર કોઈ પણ માટે ઉપલબ્ધ છે.

ભક્તિ પરંપરા ભૌગોલિક યુટોપિયા અને ચેતનાની અવસ્થા વચ્ચે ભેદ પાડે છે, અને ભગત બાણી પરંપરામાં બેગમપુરાને બીજા પ્રકારની અવસ્થા તરીકે સમજવામાં આવે છે. તે પ્રવાસથી પહોંચી શકાય તેવું સ્થાન નથી, પણ નામ સિમરન, એટલે કે દિવ્ય નામના સતત સ્મરણથી શુદ્ધ થયેલું હૃદય છે, જેમાં જે અશાંતિ અને લોભ સામાન્ય રીતે માણસને ચિંતા અને દુઃખ તરફ ધકેલે છે તે શાંત થઈ ગયા છે. આ આંતરિક અર્થઘટન શબદ વર્ણવે છે તે સામાજિક દૃષ્ટિને ઘટાડતું નથી. રવિદાસનું ઉપદેશ માને છે કે આંતરિક પરિવર્તન અને સામાજિક પરિવર્તન એક જ ઘટના છે, જે બે દૃષ્ટિકોણથી જોવાય છે: ભય કે દરજ્જાની લાલસાથી હવે ન પકડાયેલું મન એ ઉતરતા-ચડિયાતા સ્તરોમાં કુદરતી રીતે ભાગ લેવાનું બંધ કરી દે છે, જે એ ભય અને લાલસા ટકાવી રાખે છે.

બેગમપુરાની દૃષ્ટિનું કેન્દ્ર એ દાવો છે કે સર્વ આત્માઓ એક દિવ્ય પ્રકાશનાં સંતાન છે, એક એવો સિદ્ધાંત જેને રવિદાસ આકાંક્ષા નહીં પણ તથ્ય તરીકે સ્વીકારે છે. જાતિ, વર્ગ અને ધર્મને પ્રયત્નથી પાર કરવાના પડકાર તરીકે નહીં, પણ એ મૂળભૂત એકતાને ઓળખતાં જ સંપૂર્ણપણે વિલીન થતા ભેદ તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યા છે, અને જન્મ કે વ્યવસાયને બદલે માત્ર સહિયારી ભક્તિથી વ્યાખ્યાયિત સમુદાય પાછળ છોડી દે છે. આ આમૂલ સમાનતાવાદ, રવિદાસના પોતાના યુગના સામાજિક સંદર્ભમાં ચોંકાવનારો, ત્યારથી આજ સુધી ભક્તિ અને સામાજિક ચળવળો માટે કસોટીરૂપ રહ્યો છે, અને એ વિશ્વાસ માટે ધર્મગ્રંથીય આધાર તરીકે ટાંકવામાં આવે છે કે આધ્યાત્મિક ગૌરવ જાતિના આધારે વહેંચી શકાતું નથી.

બેગમપુરા રવિદાસિયા પરંપરાના અનુયાયીઓમાં અને ભગત બાણીનું સન્માન કરતા વ્યાપક શીખ સમુદાયમાં સૌથી વધુ ટાંકાતી રચનાઓમાંની એક છે. આ શીખ ગુરુઓની રચનાઓ સાથે સામેલ ભક્ત-સંતોની રચનાઓ છે. સભાઓ આ શબદનું આંતરિક મુક્તિ માટેની પ્રાર્થના અને રવિદાસે પોતાની ભક્તિમાં અવિભાજ્ય રીતે ગૂંથેલી સામાજિક દૃષ્ટિની સતત યાદ તરીકે પઠન અને ચિંતન ચાલુ રાખે છે. આ અર્થઘટનમાં શોક રહિત નગર એક દૂરના ગંતવ્ય કરતાં, એકવાર ભય, ઉતરતા-ચડિયાતા સ્તરો અને લાલસા સાચે જ દૂર થયા પછી હૃદય અને આખરે સમુદાય શું બનવા સક્ષમ બને છે તેનું વર્ણન વધારે છે.

બેગમપુરા ગુરુ ગ્રંથ સાહિબમાં કબીર, નામદેવ અને શેખ ફરીદ જેવા અન્ય ભગતોની રચનાઓની બાજુમાં પોતાનું સ્થાન ધરાવે છે. આ એવા સંતો અને કવિઓ હતા જેઓ વિવિધ સામાજિક પૃષ્ઠભૂમિમાંથી આવ્યા હતા, અને અનેક કિસ્સાઓમાં એ સમુદાયોમાંથી જે તેમના સમયની જાતિ વ્યવસ્થાથી હાંસિયામાં ધકેલાયેલા હતા. શીખ ગુરુઓની પોતાની રચનાઓ જેવી જ અધિકૃતતા સાથે શીખ ધર્મગ્રંથમાં તેમનો સમાવેશ એક સુવિચારિત સંપાદકીય પસંદગી દર્શાવે છે. બેગમપુરાનો પોતાનો સંદેશ તે પસંદગીને પદમાં સ્પષ્ટ કરે છે: આધ્યાત્મિક સત્ય જન્મનો કોઈ ભેદ જાણતું નથી, અને આખા સમુદાયને માર્ગદર્શન આપવા માટેનો ગ્રંથ, એવા અવાજોને મૌન કરીને પૂર્ણ રહી શકે નહીં જેમને આસપાસના સમાજે મૌન કરવાનું પસંદ કર્યું હતું. આ સંદર્ભમાં વાંચતાં, બેગમપુરા કોઈ એકાકી કાવ્યાત્મક શણગાર નથી. તે એ જ ગ્રંથની અંદર અનેક સ્પષ્ટ નિવેદનોમાંનું એક છે, જે દરેક એ વિશ્વાસને દૃઢ કરે છે કે શોક રહિત નગર, જો તે બાંધવામાં આવે, તો તે એ સ્વીકૃતિ પર બંધાય છે કે તેનું ગાન કરવા ભેગા થયેલો દરેક અવાજ સમાન રીતે તેનો છે.