ગુરુ રવિદાસ શબદ કીર્તન

શબદ કીર્તન એ ગુરુ રવિદાસના પોતાના રચેલા શબદોનું શાસ્ત્રીય રાગની ધૂનો પર બંધાયેલું અને સમૂહમાં ગાવામાં આવતું ભક્તિગાન છે, જે મૌનમાં વાંચવાને બદલે ગાવામાં આવે છે. રવિદાસિયા ઘરો, ડેરા (ધાર્મિક સમુદાય કેન્દ્ર કે ગાદી) ના મેળાવડાઓ અને મંદિરોમાં આ ગાયન ઘણી વાર અનુયાયી સામે આવતી ભક્તિની પ્રથમ અને સૌથી વારંવારની રીત હોય છે, શબદોના ધર્મશાસ્ત્રનો અભ્યાસ શરૂ થયો હોય તે પહેલાં જ. રવિદાસિયા પરંપરા માટે આ ગાયન પૂજાની સાથે કોઈ સહાયક ક્રિયા નથી, પણ તેના કેન્દ્રીય સ્વરૂપોમાંનું એક છે. શબદો પોતે ગુરુ રવિદાસનો ઉપદેશ સૌથી પૂર્ણપણે ત્યારે વહન કરે છે એમ માનવામાં આવે છે જ્યારે તેમનો ધ્વનિ અને ધૂન એકસાથે અનુભવાય, એકબીજાથી અલગ કરીને નહીં.

જ્યારે શીખોના પાંચમા ગુરુ, ગુરુ અર્જને 1604માં આદિ ગ્રંથનું સંકલન કર્યું, ત્યારે તેમણે ગુરુઓની પોતાની રચનાઓ સાથે એકઠા કરાયેલા સંત-કવિઓના ભગત બાણી સમૂહમાં ગુરુ રવિદાસના ચાળીસ શબદો સમાવ્યા. આ ચાળીસ શબદો સોળ શાસ્ત્રીય રાગોમાં ગોઠવાયેલા છે: સિરી, ગુજરી, જૈતસરી, રામકલી, કેદારા, ભૈરવ અને બસંતમાં એક-એક, ગૌરીમાં પાંચ, આસામાં છ, સોરઠમાં સાત, ધનાસરી, સૂહી અને મલ્હારમાં ત્રણ-ત્રણ, અને બિલાવલ, ગૌંડ તથા મારુમાં બે-બે. રાગોની આ ચોક્કસ રચના આકસ્મિક નથી; દરેક રાગનો પોતાનો નિશ્ચિત ભાવ અને દિવસનો સમય હોય છે, જે કોઈ શબદ કેવી રીતે અનુભવાય તેને સાંભળવા જેટલો જ આકાર આપે છે.

ગુરુ ગ્રંથ સાહિબથી આગળ, રવિદાસિયા પરંપરા એક અલગ ગ્રંથ ધરાવે છે, અમૃતબાણી સતગુરુ રવિદાસ મહારાજ જી, જે ડેરા સચખંડના રામાનંદ દાસે સંકલિત અને સંપાદિત કરી છે. તેની પૂર્ણતાની જાહેરાત સંત સમાજ અને ડેરા સચખંડ દ્વારા શ્રી ગુરુ રવિદાસ જન્મ અસ્થાન ખાતે 30 જાન્યુઆરી 2011ના રોજ કરાઈ, જે ગુરુ રવિદાસના જન્મની 633મી જયંતી હતી. ત્યારબાદ 1 ફેબ્રુઆરી 2012ના રોજ તેની એક મંદિરમાં ઔપચારિક સ્થાપના થઈ. અમૃતબાણીમાં ગુરુ ગ્રંથ સાહિબના એકલા શબદો કરતાં ઘણું મોટું સામગ્રીનું સંકલન છે, જેમાં શબદો, પદો, સલોકો અને ઋતુ તથા પ્રસંગ પ્રમાણે ગોઠવાયેલા શ્લોકો સામેલ છે. ડેરા સચખંડ બલ્લાંએ 29 જાન્યુઆરી 2010ના રોજ રવિદાસ ધર્મની સ્થાપનાની જાહેરાત કરી ત્યારથી તે રવિદાસિયા ધર્મનો મુખ્ય ગ્રંથ રહ્યો છે.

બંને ગ્રંથોમાં, ગુરુ રવિદાસના શ્લોકો વારંવાર નિરાકાર પ્રભુ તરફ પાછા ફરે છે, જેમને હરિ તરીકે સંબોધવામાં આવે છે અથવા નિર્ગુણ, એટલે ગુણ કે ભૌતિક આકાર વિનાના દિવ્ય તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે. આ ભાર ગુરુ રવિદાસને ઉત્તર ભારતીય ભક્તિની નિર્ગુણ ધારામાં, કબીર જેવા સમકાલીનો સાથે, મજબૂતીથી મૂકે છે. આ ધારા આગ્રહ રાખે છે કે દિવ્યને કોઈ એક મૂર્તિ, જાતિ કે બાહ્ય કર્મકાંડમાં બાંધી શકાય નહીં, અને તેને બદલે સાચા આંતરિક પ્રેમ અને સ્મરણ દ્વારા પહોંચી શકાય છે.

શબદ કીર્તન પરંપરાગત રીતે સત્સંગમાં કરાય છે, એટલે સત્યના શોધકોની સભામાં જ્યાં લોકો એકલા ભક્તિ કરવાને બદલે સાથે ગાય, સાંભળે અને ચિંતન કરે છે. સામૂહિક વાતાવરણને આકસ્મિક નહીં પણ આવશ્યક માનવામાં આવે છે. શબદનું સહિયારું ગાયન નમ્રતા અને દિવ્ય પ્રત્યે પ્રેમને એવી રીતે ઊંડો કરે છે જેવી રીતે એકલું ખાનગી પઠન કરી શકતું નથી, દરેક અવાજ બીજાઓ સાથે જોડાતો જાય છે ત્યાં સુધી કે વ્યક્તિગત ઉપાસકો વચ્ચેની સીમા નરમ પડે.

રવિદાસિયા પરંપરામાં આ શ્લોકોને માત્ર ઐતિહાસિક કે સાહિત્યિક રસના ભક્તિગીતો તરીકે ગણવામાં આવતા નથી. તેમને બાણી, એટલે દિવ્ય વાણી તરીકે સ્વીકારવામાં આવે છે, જે અન્ય પવિત્ર શ્લોકોને મળતો એ જ શાસ્ત્રીય અધિકાર ધરાવે છે, અને ઘરો તથા મંદિરોમાં પ્રાર્થના, બોધ અને સ્મરણ તરીકે પઠાય છે અને ગવાય છે, પ્રદર્શન તરીકે નહીં. આ દરજ્જો શબદોને રવિદાસિયા સમુદાય માટે સંપૂર્ણ ભક્તિ અને નૈતિક માર્ગદર્શક તરીકે કામ કરવા દે છે. તે માત્ર ગુરુ રવિદાસ વિશેનાં ભજનો નથી, પણ તેમનો પોતાનો જીવંત શબ્દ છે.

ગુરુ રવિદાસે એ સમુદાયના જીવેલા અનુભવમાંથી રચના કરી, જેને ભારતીય સમાજે લાંબા સમયથી ગૌરવ અને મંદિર-ઉપાસનાની પહોંચ નકારી હતી. તેમના શબદો પોતાના જ શબ્દોમાં આગ્રહ રાખે છે કે નિરાકાર પ્રભુની ભક્તિ જન્મ કે દરજ્જાને ધ્યાનમાં લીધા વિના દરેક માટે ઉપલબ્ધ છે. આથી શબદ કીર્તન માત્ર સંગીત પરંપરા કરતાં વધુ બન્યું છે. આજે લાખો રવિદાસિયાઓ માટે સત્સંગમાં આ શબદો સાથે ગાવું, ગુરુ રવિદાસે આપેલા આધ્યાત્મિક વચન અને એક સમુદાય પોતાના જ પવિત્ર અવાજને, કોઈ મધ્યસ્થી વિના, પોતાના શબ્દોમાં ગાય છે તેની ગરિમા, બંનેને આગળ વહન કરે છે. તે એક જીવંત વારસો છે, જે માત્ર સ્મૃતિ તરીકે સાચવાયેલો નહીં, પણ દરેક મેળાવડા સાથે નવેસરથી જીવંત થાય છે.