ଗୁରୁ ରବିଦାସ ଶବଦ କୀର୍ତ୍ତନ

ଶବଦ କୀର୍ତ୍ତନ ହେଉଛି ଗୁରୁ ରବିଦାସଙ୍କ ନିଜ ରଚନାର ଭକ୍ତିମୂଳକ ଗାୟନ, ଯାହା ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ରାଗ ସୁରରେ ସେଟ୍ ହୋଇ ନୀରବରେ ପାଠ ନ କରି ସମ୍ମିଳିତ ଭାବେ ଗାନ କରାଯାଏ। ରବିଦାସିଆ ଘର, ଡେରା (ଏକ ଧାର୍ମିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ କେନ୍ଦ୍ର ବା ଆସନ) ଓ ମନ୍ଦିରର ସମାବେଶରେ ଏହି ଗାୟନ ପ୍ରାୟ ପ୍ରଥମ ଓ ସର୍ବାଧିକ ବାରମ୍ବାର ଭକ୍ତି ଅଭ୍ୟାସ, ଯାହା ଅନୁଯାୟୀ ଭକ୍ତ ଭଜନଗୁଡ଼ିକର ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱର ଔପଚାରିକ ଅଧ୍ୟୟନ ଆରମ୍ଭ କରିବା ବହୁ ପୂର୍ବରୁ ସାମ୍ନା କରେ। ରବିଦାସିଆ ପରମ୍ପରା ପାଇଁ ଏହି ଗାୟନ ଉପାସନାର ଏକ ସହାୟକ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହାର ଏକ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ରୂପ। ଏହି ଭଜନଗୁଡ଼ିକ ଗୁରୁ ରବିଦାସଙ୍କ ଉପଦେଶକୁ ସର୍ବାଧିକ ପୂର୍ଣ୍ଣତାରେ ବହନ କରନ୍ତି ବୋଲି ବୁଝାଯାଏ, ଯେତେବେଳେ ସେମାନଙ୍କ ଧ୍ୱନି ଓ ସୁର ଏକତ୍ର ଅନୁଭୂତ ହୁଏ, ପୃଥକ ଭାବେ ନୁହେଁ।

ଶିଖ ପଞ୍ଚମ ଗୁରୁ ଗୁରୁ ଅର୍ଜନ ୧୬୦୪ ମସିହାରେ ଆଦି ଗ୍ରନ୍ଥ ସଙ୍କଳନ କରିବା ସମୟରେ, ଗୁରୁମାନଙ୍କ ନିଜ ପଦ ସହିତ ଏକତ୍ର ସଂଗ୍ରହିତ ସନ୍ଥ-କବିମାନଙ୍କ ରଚନା ଭଗତ ବାଣୀ ମଧ୍ୟରେ ଗୁରୁ ରବିଦାସଙ୍କ ଚାଳିଶଟି ଭଜନ ସାମିଲ କରିଥିଲେ। ଏହି ଚାଳିଶଟି ଭଜନ ଷୋଳଟି ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ରାଗରେ ସଜ୍ଜିତ: ସିରୀ, ଗୁଜରୀ, ଜୈତସରୀ, ରାମକଳୀ, କେଦାରା, ଭୈରଁ ଓ ବସନ୍ତ ପ୍ରତ୍ୟେକରେ ଗୋଟିଏ କରି, ଗୌଡ଼ୀରେ ପାଞ୍ଚଟି, ଆସାରେ ଛଅଟି, ସୋରଠରେ ସାତଟି, ଧନାଶ୍ରୀ, ସୁହୀ ଓ ମଲ୍ହାରରେ ପ୍ରତ୍ୟେକରେ ତିନୋଟି କରି, ଏବଂ ବିଲାବଲ, ଗଉଡ଼ ଓ ମାରୂରେ ପ୍ରତ୍ୟେକରେ ଦୁଇଟି କରି। ଏହି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ରାଗ ଗଠନ ଆକସ୍ମିକ ନୁହେଁ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଗର ନିଜର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଭାବ ଓ ଦିନର ସମୟ ଥାଏ, ଯାହା କୌଣସି ଭଜନ କେବଳ ଶୁଣାଯିବା ନୁହେଁ, ଅନୁଭୂତ ହେବା ଉଚିତ ସେଥିକୁ ଗଢ଼େ।

ଗୁରୁ ଗ୍ରନ୍ଥ ସାହିବ ବାହାରେ, ରବିଦାସିଆ ପରମ୍ପରା ଅମୃତବାଣୀ ସତଗୁରୁ ରବିଦାସ ମହାରାଜ ଜୀ ନାମକ ଏକ ପୃଥକ ଶାସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରେ, ଯାହା ଡେରା ସଚ୍‌ଖଣ୍ଡର ରାମାନନ୍ଦ ଦାସଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସଙ୍କଳିତ ଓ ସମ୍ପାଦିତ। ଏହାର ସମାପ୍ତି ସନ୍ଥ ସମାଜ ଓ ଡେରା ସଚ୍‌ଖଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ୩୦ ଜାନୁଆରୀ ୨୦୧୧ରେ ଶ୍ରୀ ଗୁରୁ ରବିଦାସ ଜନ୍ମ ଅସ୍ଥାନରେ ଘୋଷିତ ହୋଇଥିଲା, ଯାହା ଗୁରୁ ରବିଦାସଙ୍କ ଜନ୍ମର ୬୩୩ତମ ବାର୍ଷିକୀ ବୋଲି କୁହାଯାଇଥିଲା। ଏହାପରେ ୧ ଫେବୃଆରୀ ୨୦୧୨ରେ ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଇଥିଲା। ଅମୃତବାଣୀ ଗୁରୁ ଗ୍ରନ୍ଥ ସାହିବର ଭଜନଗୁଡ଼ିକ ଠାରୁ ଏକ ବହୁ ବଡ଼ ସାମଗ୍ରୀ ସଂଗ୍ରହ କରେ, ଯେଉଁଥିରେ ଶବଦ, ପଦ, ସଲୋକ ଓ ଋତୁ ଏବଂ ଅବସର ଅନୁସାରେ ସଂଗଠିତ ପଦ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଡେରା ସଚ୍‌ଖଣ୍ଡ ବାଲନ ଦ୍ୱାରା ୨୯ ଜାନୁଆରୀ ୨୦୧୦ରେ ଏହାର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଘୋଷଣା ହେବା ଦିନଠାରୁ ଏହା ରବିଦାସିଆ ଧର୍ମର ପ୍ରାଥମିକ ଶାସ୍ତ୍ର ଭାବେ ସେବା କରିଆସିଛି।

ଉଭୟ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଗୁରୁ ରବିଦାସଙ୍କ ଭଜନ ବାରମ୍ବାର ନିରାକାର ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଖକୁ ଫେରେ, ଯାହାଙ୍କୁ ହରି ଭାବେ ସମ୍ବୋଧନ କରାଯାଏ କିମ୍ବା ନିର୍ଗୁଣ, ଅର୍ଥାତ୍ ଗୁଣ ଓ ଭୌତିକ ରୂପ ରହିତ ଦିବ୍ୟ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ। ଏହି ଗୁରୁତ୍ୱ ଗୁରୁ ରବିଦାସଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଭାରତୀୟ ଭକ୍ତି ଆନ୍ଦୋଳନର ନିର୍ଗୁଣ ଧାରା ମଧ୍ୟରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ସ୍ଥାପିତ କରେ, କବୀରଙ୍କ ପରି ସମସାମୟିକମାନଙ୍କ ସହିତ। ଏହି ଧାରା ଜୋର ଦିଏ ଯେ ଦିବ୍ୟଙ୍କୁ କୌଣସି ଏକକ ପ୍ରତିମା, ଜାତି ବା ବାହ୍ୟ ରୀତିରେ ସୀମିତ କରାଯାଇ ନ ପାରେ, ବରଂ ଆନ୍ତରିକ ପ୍ରେମ ଓ ସ୍ମରଣ ଦ୍ୱାରା ପହଞ୍ଚିହୁଏ।

ଶବଦ କୀର୍ତ୍ତନ ପାରମ୍ପରିକ ଭାବେ ସତ୍‌ସଙ୍ଗରେ କରାଯାଏ, ଯାହା ସତ୍ୟାନ୍ୱେଷୀମାନଙ୍କର ଏକ ସମାବେଶ, ଯେଉଁମାନେ ଏକାକୀ ଭକ୍ତିରେ ନୁହେଁ, ଏକତ୍ର ଗାନ କରନ୍ତି, ଶୁଣନ୍ତି ଓ ଚିନ୍ତନ କରନ୍ତି। ସମ୍ମିଳିତ ପରିବେଶ ଅପ୍ରାସଙ୍ଗିକ ନୁହେଁ, ବରଂ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ବୋଲି ବିବେଚିତ। ଏକ ଶବଦର ସମ୍ମିଳିତ ଗାୟନ ନମ୍ରତା ଓ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରତି ପ୍ରେମକୁ ଏପରି ଭାବେ ଗଭୀର କରେ ଯାହା ଏକାକୀ ପାଠ କରିବା କରେ ନାହିଁ, ପ୍ରତ୍ୟେକ କଣ୍ଠ ଅନ୍ୟ କଣ୍ଠ ସହିତ ମିଶି ଯାଏ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସୀମା କୋମଳ ହୋଇଯାଏ।

ରବିଦାସିଆ ପରମ୍ପରା ମଧ୍ୟରେ, ଏହି ଭଜନଗୁଡ଼ିକୁ କେବଳ ଐତିହାସିକ ବା ସାହିତ୍ୟିକ ଆଗ୍ରହର ଭକ୍ତି ଗୀତ ଭାବେ ବିବେଚନା କରାଯାଏ ନାହିଁ। ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବାଣୀ, ଅର୍ଥାତ୍ ଦିବ୍ୟ ଉଚ୍ଚାରଣ, ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ, ଯାହା ଅନ୍ୟ ପବିତ୍ର ପଦଗୁଡ଼ିକୁ ଦିଆଯାଉଥିବା ସମାନ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ପ୍ରାମାଣିକତା ବହନ କରେ। ଘରେ ଓ ମନ୍ଦିରରେ ପାଠ ଓ ଗାୟନ ପ୍ରାର୍ଥନା, ଉପଦେଶ ଓ ସ୍ମରଣର ରୂପରେ କରାଯାଏ, କେବଳ ପ୍ରଦର୍ଶନ ଭାବେ ନୁହେଁ। ଏହି ସ୍ଥିତି ଭଜନଗୁଡ଼ିକୁ ରବିଦାସିଆ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ପାଇଁ ଏକ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭକ୍ତି ଓ ନୈତିକ ପଥପ୍ରଦର୍ଶକ ହେବାକୁ ସକ୍ଷମ କରେ, କେବଳ ଗୁରୁ ରବିଦାସଙ୍କ ବିଷୟରେ ଭଜନ ନୁହେଁ, ବରଂ ତାଙ୍କ ନିଜ ଜୀବନ୍ତ ବାଣୀ ଭାବେ।

ଗୁରୁ ରବିଦାସ ସେହି ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଜୀବନ୍ତ ଅନୁଭବରୁ ରଚନା କରିଥିଲେ, ଯାହାକୁ ଭାରତୀୟ ସମାଜ ବହୁକାଳ ଧରି ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ମନ୍ଦିର ଉପାସନାର ପ୍ରବେଶ ଅଧିକାରରୁ ବଞ୍ଚିତ କରି ରଖିଥିଲା। ତାଙ୍କ ଭଜନଗୁଡ଼ିକ ନିଜ ଭାଷାରେ ଦାବି କରନ୍ତି ଯେ ନିରାକାର ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଭକ୍ତି ଜନ୍ମ ବା ପଦ ନିର୍ବିଶେଷରେ ଯେକେହି ପାଇ ପାରନ୍ତି। ଏହି କାରଣରୁ ଶବଦ କୀର୍ତ୍ତନ କେବଳ ଏକ ସଙ୍ଗୀତ ପରମ୍ପରା ଠାରୁ ଅଧିକ ହୋଇଛି। ଆଜି ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ରବିଦାସିଆଙ୍କ ପାଇଁ, ସତ୍‌ସଙ୍ଗରେ ଏକତ୍ର ଏହି ଭଜନ ଗାଇବା ଗୁରୁ ରବିଦାସ ଦେଇଥିବା ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଏବଂ ଏକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ନିଜ ପବିତ୍ର କଣ୍ଠର ମର୍ଯ୍ୟାଦା, ମଧ୍ୟସ୍ଥ ବିନା, ନିଜ ଭାଷାରେ, ବହନ କରେ। ଏହା ପ୍ରତ୍ୟେକ ସମାବେଶ ସହିତ ନବୀକରଣ ହେଉଥିବା ଏକ ଜୀବନ୍ତ ଉତ୍ତରାଧିକାର, କେବଳ ସ୍ମୃତି ଭାବେ ସଂରକ୍ଷିତ ନୁହେଁ।